 |
| Mở lối cho “vốn tri thức” chảy vào nền kinh tế. |
Một công nghệ được tạo ra với kinh phí 5 tỷ đồng chưa chắc có giá thị trường 5 tỷ đồng. Giá trị thương mại có thể lên tới hàng chục tỷ đồng nếu giải quyết đúng nhu cầu, cũng có thể thấp hơn nhiều khi thị trường chưa sẵn sàng. Khoảng cách giữa “chi phí tạo ra” với “giá trị thị trường” chính là một trong những bài toán khó của thương mại hóa nghiên cứu.
Câu chuyện trở nên phức tạp hơn khi kết quả nghiên cứu hình thành từ nguồn lực nhà nước. Định giá thấp dễ phát sinh tâm lý lo ngại thất thoát tài sản; định giá cao khiến doanh nghiệp khởi nguồn khó tiếp cận, nhà khoa học khó góp vốn, nhà đầu tư khó chấp nhận. Khi rủi ro pháp lý đè lên người quyết định, lựa chọn an toàn thường là trì hoãn thương mại hóa.
Đây cũng là một trong những điểm nghẽn được Chính phủ nhận diện. Hoạt động định giá, thẩm định giá quyền sở hữu trí tuệ hiện thiếu cơ sở dữ liệu, thông tin giao dịch tham chiếu; các tổ chức trung gian còn hạn chế về năng lực kết nối cung - cầu, chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Giá trị công nghệ phải được trả lời bằng thị trường
Kinh nghiệm thương mại hóa công nghệ JEVA của PGS.TS. Nguyễn Minh Tân, Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý là thay vì mua máy, dựng xưởng rồi tìm đầu ra, nhóm nghiên cứu lựa chọn “bằng chứng trước, đầu tư sau”.
Công nghệ cô đặc dịch nhạy cảm nhiệt JEVA được phát triển trên nền tảng đề tài hợp tác nghiên cứu Việt Nam - Áo bắt đầu năm 2012. Giai đoạn 2014-2015, nhóm phát triển thành công công nghệ, tiếp tục xây dựng giải pháp chế biến rau quả di động có khả năng triển khai ngay tại vùng nguyên liệu, hướng tới doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ cùng nhu cầu tận dụng phụ phẩm nông nghiệp.
Điểm đáng chú ý nằm ở trình tự thương mại hóa. Công nghệ được thử nghiệm, sản phẩm được đánh giá, thị trường được thăm dò trước khi quyết định đầu tư lớn. Chất lượng sản phẩm, phản hồi khách hàng, hiệu quả kinh tế, khả năng mở rộng trở thành căn cứ để dòng vốn đi tiếp. Đích đến cuối cùng được xác định bằng đơn hàng thực tế, thay vì dừng ở một hợp đồng chuyển giao.
Cách tiếp cận này cũng gợi mở cách nhìn khác về định giá tài sản trí tuệ. Theo PGS.TS. Nguyễn Minh Tân, kinh phí nghiên cứu khó trở thành thước đo cơ học cho giá trị công nghệ. Một đề tài tiêu tốn 5 tỷ đồng có thể tạo sản phẩm trị giá 40 tỷ đồng trên thị trường, cũng có thể được thị trường chấp nhận ở mức 2 tỷ đồng.
| Theo Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng, khó khăn nằm ở yêu cầu xác lập giá trị tài sản ngay khi công nghệ chưa hoàn thiện, chưa được kiểm chứng trong thực tế và chưa tạo ra doanh thu. “Định giá thấp thì sợ “thất thoát tài sản công”, định giá cao thì phải liên đới góp bù theo Điều 36 Luật Doanh nghiệp; kết quả là người có thẩm quyền né tránh quyết định và tiến trình thương mại hóa bị “đóng băng””, PGS.TS Phạm Quang Hưng nhận định. |
Giá trị công nghệ phụ thuộc vào khả năng giải quyết vấn đề, quy mô thị trường, lợi thế cạnh tranh, mức độ hoàn thiện, triển vọng tạo dòng tiền cùng nhiều yếu tố khác. Nói cách khác, tiền đã chi cho nghiên cứu phản ánh một phần chi phí hình thành tài sản; mức giá bên mua sẵn sàng trả mới phản ánh rõ hơn khả năng thương mại của tài sản ấy.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã tạo một bước chuyển quan trọng khi trao quyền tự chủ lớn hơn cho tổ chức quản lý kết quả nghiên cứu. Điều 27 cho phép tổ chức được giao quyền quản lý, sử dụng kết quả tự quyết định hình thức, phương án, giá, phân chia lợi nhuận; trường hợp góp vốn cũng được tự quyết phương án, giá trị, tỷ lệ vốn góp.
Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy, điểm mới quan trọng của luật là kết quả nghiên cứu từ nhiệm vụ có ngân sách nhà nước hỗ trợ được trao quyền sở hữu cho tổ chức chủ trì, qua đó mở rộng quyền đăng ký sở hữu trí tuệ, thương mại hóa kết quả. Đây là bước dịch chuyển từ quản lý tài sản theo hướng giữ chặt sang trao quyền khai thác để tạo giá trị.
Song, quyền tự chủ muốn đi vào thực tế còn cần cơ chế để người thực thi dám quyết định. PGS.TS. Nguyễn Minh Tân chỉ ra rằng thực tiễn đang thiếu những trường hợp điển hình được chuẩn hóa để trường đại học, nhà khoa học, doanh nghiệp tham chiếu. Khi mỗi thương vụ gần như phải tự tìm đường, chi phí giao dịch tăng lên, tâm lý e ngại trách nhiệm vẫn hiện hữu.
Sandbox để chia sẻ rủi ro thương mại hóa
Đề xuất sandbox dành cho doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học được đặt trong chính khoảng trống ấy. Theo phương án Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất dựa trên Đề án của Đại học Bách khoa Hà Nội, cấp phép khai thác tài sản trí tuệ trở thành lựa chọn mặc định, thay vì lập tức chuyển nhượng quyền sở hữu hoặc góp vốn bằng công nghệ.
Theo đó, trường tiếp tục sở hữu tài sản trí tuệ, doanh nghiệp khởi nguồn được cấp quyền khai thác theo gói giao dịch chuẩn công bố trước. Mức tham gia dự kiến của trường ở khoảng 3-6% cổ phần, tiền bản quyền 0-2% doanh thu tùy nhóm công nghệ; doanh nghiệp được miễn tiền bản quyền trong 36 tháng đầu. Chuyển nhượng, góp vốn bằng tài sản trí tuệ thuộc trường hợp ngoại lệ, cần định giá độc lập.
Thiết kế này đáng chú ý ở chỗ bài toán định giá được dịch chuyển theo thời gian. Thay vì buộc các bên phải tìm ra một con số được xem là “đúng” khi công nghệ còn ở giai đoạn đầu, cơ chế cấp phép tạo khoảng thời gian để thị trường kiểm chứng. Khi doanh nghiệp có sản phẩm, khách hàng, doanh thu, dòng tiền, việc xác định giá trị công nghệ sẽ có thêm căn cứ thực tế.
 |
| Thiết kế có sự hỗ trợ của AI. |
Sandbox cũng đặt doanh nghiệp trước các mốc kiểm chứng rõ ràng: kế hoạch kinh doanh trong 6 tháng, đội ngũ quản lý trong 12 tháng, sản phẩm mẫu sau 18 tháng, vòng gọi vốn đầu tiên trong 24 tháng, doanh số thương mại đầu tiên trong 36 tháng. Quyền khai thác có thể bị thu hồi nếu doanh nghiệp hụt các mốc phát triển.
Đáng chú ý, đề xuất còn mở cơ chế để viên chức kiêm nhiệm hoặc tạm hoãn một phần nhiệm vụ tối đa 36 tháng nhằm trực tiếp điều hành doanh nghiệp; cho doanh nghiệp tiếp cận phòng thí nghiệm, thiết bị, cơ sở vật chất của trường theo điều kiện ưu đãi; áp dụng gói giao dịch chuẩn; xây dựng cơ chế thoái vốn linh hoạt. Chương trình dự kiến thí điểm tối đa 15 doanh nghiệp trong 24 tháng.
Đây cũng là cách xử lý một nghịch lý lâu nay, khi nhà khoa học sở hữu tri thức sâu nhất về công nghệ, song quá trình đưa công nghệ thành sản phẩm lại cần năng lực kinh doanh, vốn, quản trị, tiếp thị, pháp lý. Một doanh nghiệp khởi nguồn muốn sống được cần kéo những năng lực ấy vào cùng một cấu trúc, thay vì đặt toàn bộ gánh nặng thương mại hóa lên vai nhóm nghiên cứu.
Điểm quan trọng hơn của sandbox nằm ở cơ chế phân bổ rủi ro. Nghiên cứu khoa học vốn chứa đựng khả năng thất bại, thương mại hóa tiếp tục tạo thêm rủi ro thị trường. Nếu trách nhiệm của người ra quyết định bị đánh giá chủ yếu dựa trên kết quả kinh doanh cuối cùng, tâm lý né tránh sẽ khó được giải quyết. Đánh giá theo quy trình, tính minh bạch, mức độ tuân thủ sẽ tạo dư địa lớn hơn cho quyết định đổi mới.
Song sandbox cũng cần những “đường ray” đủ rõ. Gói giao dịch chuẩn phải dựa trên nhóm công nghệ, mức độ trưởng thành, tiềm năng thị trường; cơ chế giám sát cần xác định ranh giới giữa rủi ro kinh doanh hợp lý với hành vi gây thất thoát. Dữ liệu từ từng thương vụ thí điểm cũng cần được tích lũy để hình thành kho giao dịch tham chiếu cho hoạt động định giá sau này.
