Khơi thông nguồn lực để hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tăng tốc

Cần tiếp tục khơi thông dòng vốn cho lĩnh vực khởi nghiệp sáng tạo.

Vị thế cải thiện, yêu cầu chuyển sang chiều sâu

Bức tranh đổi mới sáng tạo của Việt Nam đang ghi nhận những chuyển biến tích cực. Theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2026 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Việt Nam đứng thứ 43 trong 139 nền kinh tế, tăng một bậc so với năm 2025; đồng thời đứng thứ hai trong nhóm 36 nền kinh tế có thu nhập trung bình thấp.

Đáng chú ý, Việt Nam xếp thứ 35 về đầu ra đổi mới sáng tạo, cao hơn đáng kể so với vị trí 54 về đầu vào. WIPO tiếp tục ghi nhận Việt Nam là nền kinh tế có kết quả đổi mới sáng tạo vượt mức kỳ vọng so với trình độ phát triển trong 16 năm liên tiếp, cho thấy khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả đang tạo ra lợi thế đáng kể.

Những chỉ số thành phần cũng phản ánh một số điểm mạnh mới. Việt Nam đứng thứ 35 về sản phẩm tri thức và công nghệ, thứ 35 về sản phẩm sáng tạo. WIPO ghi nhận Việt Nam đứng thứ 5 thế giới về tạo ứng dụng di động, thứ 28 về giá trị thương hiệu, trong khi giá trị các kỳ lân tương đương khoảng 1,2% GDP, xếp thứ 34 thế giới.

Cùng với vị thế đổi mới sáng tạo, hệ sinh thái khởi nghiệp đang mở rộng về quy mô. Báo cáo Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2026 của StartupBlink ghi nhận năm 2025, Việt Nam tăng 5 bậc lên vị trí thứ 50 thế giới. Đây là thứ hạng cao nhất của Việt Nam kể từ khi bảng xếp hạng này được xây dựng, phản ánh sức bật của hệ sinh thái.

Tuy vậy, sự cải thiện về thứ hạng mới tạo ra nền tảng ban đầu. Khoảng cách giữa đầu vào và đầu ra đổi mới sáng tạo cũng đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì kết quả trong dài hạn. Việt Nam hiện xếp thứ 79 về nguồn nhân lực và nghiên cứu, thứ 64 về thể chế, thứ 59 về cơ sở hạ tầng, cho thấy nhiều cấu phần nền tảng còn cần tiếp tục củng cố.

Theo đánh giá của Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), hệ thống các chủ thể trong hệ sinh thái đã từng bước hình thành tương đối đầy đủ. Nhiều chương trình hỗ trợ được triển khai từ Trung ương tới địa phương, thúc đẩy nghiên cứu, kết nối đầu tư, phát triển doanh nghiệp và thương mại hóa công nghệ. Bài toán tiếp theo là nâng chất lượng, hiệu quả thực chất của hệ sinh thái.

Nền tảng thể chế cho giai đoạn mới cũng đang được bổ sung với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, Nghị định 264/2025/NĐ-CP về Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư mạo hiểm địa phương, cùng Chương trình quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo giai đoạn 2026-2035.

Một điểm mới đáng chú ý là định hướng đưa khởi nghiệp sáng tạo trở thành hoạt động rộng khắp trong xã hội, dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo hướng này, hệ sinh thái cần tạo cơ hội để cá nhân có sáng kiến tiếp cận công nghệ, vốn, chuyên gia, hạ tầng thử nghiệm và thị trường, từ đó biến ý tưởng thành hoạt động kinh doanh có khả năng tăng trưởng.

Ông Nguyễn Hoàng Long, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty TNHH Tree Otek cho rằng, mô hình “doanh nghiệp một người” cũng cần được nghiên cứu, thí điểm và xây dựng khung pháp lý phù hợp. Cơ chế thuế, kế toán cần được đơn giản hóa để những mô hình kinh doanh mới có điều kiện phát triển, qua đó khai thác tốt hơn sức sáng tạo của từng cá nhân trong nền kinh tế.

Khơi dòng vốn, đưa công nghệ ra thị trường

Nếu ý tưởng là điểm khởi đầu, vốn và thị trường quyết định khả năng đi đường dài của doanh nghiệp khởi nghiệp. Thực tế cho thấy vốn mạo hiểm tại Việt Nam đã phục hồi, song vẫn tập trung khá chọn lọc. Năm 2025, tổng vốn tư nhân đạt khoảng 4,5 tỷ USD qua 149 thương vụ, trong đó gần 4 tỷ USD thuộc các giao dịch vốn cổ phần tư nhân quy mô lớn.

Điều đó cho thấy bài toán vốn cho doanh nghiệp khởi nghiệp, nhất là ở giai đoạn đầu, vẫn cần thêm lời giải. Nhiều sáng kiến công nghệ phải trải qua thời gian nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện trước khi tạo doanh thu. Khoảng trống vốn trong giai đoạn này có thể khiến công nghệ dừng lại ở phòng thí nghiệm hoặc doanh nghiệp khó vượt qua thời kỳ đầu để tiến tới thương mại hóa.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Edward Lim, chuyên gia về khởi nghiệp của Đại học Quốc gia Singapore (NUS), khuyến nghị Việt Nam sử dụng nguồn vốn công như một chất xúc tác nhằm chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu. Nguồn lực này cần gắn với những cột mốc rõ ràng, qua đó tạo sức hút để dòng vốn tư nhân cùng tham gia đầu tư vào doanh nghiệp công nghệ.

Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, đơn vị đang nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện quy định liên quan đến Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và các quỹ tại địa phương, tạo thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, phát triển sản phẩm, thương mại hóa công nghệ và mở rộng thị trường.

Theo định hướng, các thiết chế đầu tư sẽ hoạt động theo nguyên tắc chuyên nghiệp, minh bạch, có cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp; ưu tiên doanh nghiệp có nền tảng công nghệ, mô hình kinh doanh rõ ràng, khả năng tăng trưởng và tiềm năng tham gia chuỗi giá trị. Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia dự kiến vận hành cuối tháng 12/2026 với vai trò vốn mồi để huy động thêm nguồn lực tư nhân.

Về dài hạn, sức mạnh của hệ sinh thái cần được đo bằng số công nghệ được thương mại hóa, doanh nghiệp tăng trưởng, sản phẩm chiếm lĩnh thị trường và giá trị gia tăng được tạo ra. Việt Nam đã có lợi thế về đầu ra đổi mới sáng tạo, sản xuất công nghệ cao và khả năng tham gia chuỗi giá trị. Bước tiếp theo là nâng năng lực nghiên cứu, sáng chế và tạo tri thức trong nước.

Khi vốn, công nghệ và thị trường được kết nối thành một chuỗi liền mạch, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo mới có thể chuyển từ mở rộng về số lượng sang tạo giá trị kinh tế thực chất. Đích đến cần là những doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh, làm chủ công nghệ, mở rộng ra thị trường quốc tế và đóng góp trực tiếp vào năng suất, tăng trưởng cùng sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế.