 |
| Việt Nam đang tăng tốc hoàn thiện nền tảng phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Ảnh: Phạm Hữu. |
Nền tảng cho làn sóng khởi nghiệp mới
Hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh cả về quy mô lẫn chất lượng. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, cả nước hiện có khoảng 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp, trong đó đã xuất hiện những kỳ lân công nghệ như MoMo và Sky Mavis. Mạng lưới hỗ trợ tiếp tục được mở rộng với 208 quỹ đầu tư, 84 vườn ươm, 40 tổ chức thúc đẩy kinh doanh và hơn 20 trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp trên phạm vi cả nước.
Đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành quốc gia dẫn đầu khu vực về khởi nghiệp sáng tạo và đến năm 2045 nằm trong nhóm 30 quốc gia hàng đầu thế giới về đổi mới sáng tạo, Việt Nam đang tăng tốc hoàn thiện nền tảng phát triển. Nghị quyết số 86/NQ-CP về Chiến lược quốc gia khởi nghiệp sáng tạo được xem là dấu mốc quan trọng, lần đầu tiên tạo khung chiến lược riêng nhằm xây dựng hệ sinh thái đồng bộ, khơi dậy làn sóng khởi nghiệp trên phạm vi cả nước.
Thực tiễn cho thấy nhiều mô hình đổi mới sáng tạo đã phát huy hiệu quả, tiêu biểu là hệ sinh thái của Tập đoàn Phenikaa. Mô hình này kết nối chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa theo chu trình khép kín. Các công nghệ mới được thử nghiệm ngay tại doanh nghiệp trước khi đưa ra thị trường, qua đó rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến sản xuất, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để hình thành các doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp spin-off.
 |
| Bức tranh khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Ảnh AI minh hoạ. |
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo vẫn còn những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Theo ông Trần Xuân Đích, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), hạn chế lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực nghiên cứu hay nguồn nhân lực, mà tập trung ở khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Các khâu thử nghiệm, kiểm định, tiêu chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu còn yếu, khiến nhiều công nghệ chưa thể chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao.
Ông Trần Xuân Đích cho rằng, để phát triển bền vững cần xây dựng hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các quỹ đầu tư. Kinh nghiệm từ Thâm Quyến (Trung Quốc) cho thấy thành công được tạo nên nhờ sự kết nối xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị, từ nghiên cứu, phát triển, sản xuất thử nghiệm, kiểm định đến thương mại hóa và mở rộng thị trường, thay vì dựa vào nỗ lực của từng doanh nghiệp riêng lẻ.
Trên cơ sở đó, Bộ Khoa học và Công nghệ định hướng phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo tích hợp, ưu tiên đầu tư các hạ tầng công nghệ dùng chung như trung tâm thử nghiệm, kiểm định, tiêu chuẩn hóa và phòng thí nghiệm mở. Đồng thời, khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ lớn giữ vai trò dẫn dắt thông qua đặt hàng nghiên cứu, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp, chuyển giao công nghệ và hình thành chuỗi cung ứng trong nước, góp phần tạo động lực tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu
Bên cạnh yêu cầu hoàn thiện hạ tầng và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm tháo gỡ những rào cản về thể chế để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. TS. Phạm Hồng Quách, Viện Thống kê và Đánh giá khoa học (Cục Thông tin, Thống kê - Bộ Khoa học và Công nghệ) nhận định, cơ chế định giá tài sản trí tuệ và chuyển giao kết quả nghiên cứu vẫn là một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay.
Theo TS. Phạm Hồng Quách, mặc dù Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển kinh tế tri thức và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ các viện, trường vẫn ở mức khiêm tốn. Chỉ khoảng 10-15% đề tài nghiên cứu có ứng dụng thực tiễn và dưới 5% được thương mại hóa thành công. Riêng Hà Nội hiện có hơn 1.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, chiếm khoảng 26% tổng số doanh nghiệp khởi nghiệp của cả nước, song nhiều sáng chế vẫn chưa được đưa vào khai thác do vướng mắc trong cơ chế định giá và quản lý tài sản công.
Để khơi thông nguồn lực này, ông đề xuất tận dụng hiệu quả cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) nhằm tháo gỡ những xung đột pháp lý giữa Luật Quản lý, sử dụng tài sản công và yêu cầu linh hoạt của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Cùng với đó, cần làm rõ bản chất pháp lý của tài sản trí tuệ dùng để góp vốn, xác định cụ thể quyền sở hữu, quyền khai thác, trách nhiệm của các bên và cơ chế xử lý trong trường hợp quá trình thương mại hóa không đạt kết quả như kỳ vọng.
Một giải pháp khác được TS. Phạm Hồng Quách đề xuất là áp dụng cơ chế “định giá phân tầng”, cho phép định giá sơ bộ tài sản trí tuệ theo thỏa thuận ở giai đoạn đầu để đẩy nhanh quá trình hình thành doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, sau đó điều chỉnh theo từng vòng gọi vốn hoặc mức độ hoàn thiện công nghệ. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với nhà khoa học khi đã thực hiện đúng quy trình nhưng dự án thất bại do các yếu tố khách quan của thị trường, qua đó tạo tâm lý yên tâm cho hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Ở góc độ khác, TS. Lê Xuân Rao, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội cho rằng cần tăng cường sự liên thông giữa chính sách hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo, phát triển thị trường đổi mới sáng tạo và bảo hộ, khai thác tài sản trí tuệ. Theo ông, các chính sách hỗ trợ cần chuyển mạnh từ hỗ trợ đầu vào sang đánh giá theo hiệu quả đầu ra, lấy khả năng ứng dụng thực tiễn và thương mại hóa sản phẩm làm thước đo.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp trưởng thành tái đầu tư cho hệ sinh thái, đồng thời hoàn thiện hệ thống tiêu chí đánh giá, hậu kiểm theo hướng lượng hóa các chỉ số về mức độ sẵn sàng công nghệ, khả năng thương mại hóa, năng lực đối ứng của doanh nghiệp, doanh thu, việc làm và giá trị tài sản trí tuệ nhằm bảo đảm việc sử dụng nguồn lực hỗ trợ minh bạch, hiệu quả.
