Giải bài toán tăng trưởng 2 con số: GDP cần được tạo ra từ đâu?

Mục tiêu 2 con số là bài toán vừa về lượng, vừa về hiệu quả. Ảnh AI minh họa.

Tăng trưởng 2 con số thường được hình dung qua những đại dự án, dòng vốn đầu tư hàng trăm tỷ USD hay những kỷ lục xuất khẩu mới. Song phía sau con số GDP là một phép tính khá gần với hoạt động hằng ngày của nền kinh tế. Đó chính là người dân mua sắm, doanh nghiệp đầu tư, Nhà nước chi tiêu, hàng hóa Việt Nam được bán ra thị trường thế giới.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, GDP tăng 9,01%; riêng quý III tăng 9,95%. Đáng chú ý, các cấu phần của tổng cầu đang chuyển động với tốc độ khác nhau. Tiêu dùng cuối cùng tăng 8,51%, tích lũy tài sản tăng 17,88%, xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ tăng 21,29%. Đầu tư, xuất khẩu đang tạo lực kéo mạnh hơn tiêu dùng.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng khi Việt Nam hướng tới tăng trưởng 2 con số “cần thêm bao nhiêu vốn, bao nhiêu tiêu dùng, bao nhiêu xuất khẩu”? Quan trọng hơn, khi dư địa tăng đầu vào dần thu hẹp, nền kinh tế có thể tạo thêm bao nhiêu giá trị trên cùng lượng vốn, lao động đang có?

Nhìn vào công thức GDP để tìm dư địa tăng trưởng

Theo phương pháp chi tiêu, GDP được cấu thành bởi tiêu dùng (C), đầu tư (I), chi tiêu Chính phủ (G) cùng xuất khẩu ròng (X-M). Điều đó có nghĩa tăng trưởng có thể được thúc đẩy khi hộ gia đình chi tiêu nhiều hơn, doanh nghiệp mở rộng đầu tư, Nhà nước tăng đầu tư hiệu quả hoặc xuất khẩu tạo thêm giá trị ròng cho nền kinh tế.

Cách nhìn này giúp giải thích tại sao GDP có thể tăng nhanh dù sức mua chưa chuyển động cùng tốc độ. Một tuyến cao tốc được xây dựng, nhà máy mới đi vào hoạt động, doanh nghiệp mua máy móc đều làm tăng đầu tư. Sản lượng điện tử xuất khẩu tăng cũng tạo thêm GDP, dù thu nhập của hộ gia đình cần thêm thời gian để hưởng lợi qua việc làm, tiền lương.

Đầu tư đang là một lực đẩy đáng kể. Trong 9 tháng, vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội đạt khoảng 3,11 triệu tỷ đồng, tăng 15,1%; vốn FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD, tăng 12,1%. Tuy nhiên, tác động cuối cùng còn phụ thuộc dự án tạo ra bao nhiêu năng lực sản xuất, việc làm, thu nhập cùng cơ hội cho doanh nghiệp nội địa.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, tính toán để GDP tăng 9-10% mỗi năm giai đoạn 2026-2030, đầu tư toàn xã hội cần đạt khoảng 36-39% GDP. Nhu cầu vốn bình quân vào khoảng 260-300 tỷ USD mỗi năm, tổng nhu cầu cả giai đoạn tương đương khoảng 1.467 tỷ USD.

Quy mô vốn ấy cho thấy tăng trưởng cao cần nguồn lực rất lớn, song huy động được tiền mới giải quyết một nửa bài toán. Câu hỏi tiếp theo là mỗi đồng vốn tạo thêm bao nhiêu GDP. TS. Cấn Văn Lực cho rằng cần nâng hiệu quả đầu tư, đưa hệ số ICOR xuống khoảng 4-4,5 thay cho mức trên 6 hiện nay.

ICOR có thể hiểu đơn giản là lượng vốn cần bổ sung để tạo thêm một đơn vị sản lượng. Hệ số càng cao đồng nghĩa nền kinh tế phải bỏ nhiều vốn hơn để có cùng mức tăng GDP. Bởi vậy, khi mục tiêu tăng trưởng tăng lên, cải thiện hiệu quả sử dụng vốn có thể giúp giảm áp lực phải liên tục mở rộng tín dụng, đầu tư công hoặc huy động thêm nguồn lực.

Muốn đi nhanh, phải tạo thêm GDP trên mỗi đồng vốn

Nhìn theo phía cung, tăng trưởng còn được giải thích qua ba nguồn lực lớn: vốn, lao động, năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Nếu vốn tiếp tục tăng mạnh trong khi lao động, năng suất cải thiện chậm, nền kinh tế vẫn có thể tăng trưởng cao trong một giai đoạn, song nhu cầu đầu tư sẽ ngày càng lớn để duy trì cùng một tốc độ.

TS. Cấn Văn Lực dẫn kinh nghiệm các nền kinh tế tăng trưởng cao cho thấy vốn thường đóng góp khoảng 40-50%, lao động 6-10%, TFP khoảng 35-50%. Với Việt Nam trong nhiệm kỳ vừa qua, theo tính toán được ông nêu, vốn đóng góp khoảng 50%, lao động 6-8%, TFP khoảng 42-44%.

Bởi vậy, bài toán của giai đoạn tiếp theo là nâng đóng góp TFP lên trên 50%. Đây chính là phần tăng trưởng tạo ra nhờ công nghệ tốt hơn, kỹ năng lao động cao hơn, quản trị hiệu quả hơn, thể chế thông thoáng hơn. Khi năng suất tăng, cùng một lượng vốn, lao động có thể tạo ra khối lượng hàng hóa, dịch vụ lớn hơn.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng nhìn thấy điểm nghẽn này. Tổ chức này đánh giá tăng trưởng mạnh của Việt Nam nhiều thập kỷ qua dựa đáng kể vào tích lũy vốn. Trong giai đoạn 2010-2022, vốn đóng góp khoảng 62% tăng trưởng sản lượng, trong khi năng suất dù đã cải thiện vẫn còn dư địa lớn. Nâng năng suất được xem là chìa khóa tiến tới nhóm thu nhập cao.

Sự thay đổi ấy càng cấp thiết khi lợi thế dân số dần thu hẹp. Tăng trưởng tương lai khó dựa mãi vào việc bổ sung lao động hoặc mở rộng lượng vốn với tốc độ rất cao. Một nhà máy sử dụng công nghệ tốt hơn, lao động có kỹ năng cao hơn, doanh nghiệp quản trị hiệu quả hơn có thể tạo thêm GDP mà nhu cầu tăng đầu vào thấp hơn.

Kích hoạt đồng thời những “cỗ máy” tạo GDP

Nâng năng suất chưa đồng nghĩa có thể xem nhẹ những động lực truyền thống. Với công thức GDP, tiêu dùng vẫn là cấu phần quan trọng để tạo thị trường cho doanh nghiệp. Trong 9 tháng, tiêu dùng cuối cùng tăng 8,51%, thấp hơn mức tăng 17,88% của tích lũy tài sản. Khoảng cách này cho thấy dư địa củng cố cầu nội địa còn khá lớn.

Sức cầu bền vững lại phụ thuộc vào thu nhập thực, việc làm, niềm tin của hộ gia đình. Lý thuyết thu nhập thường xuyên của Milton Friedman cho thấy người dân quyết định tiêu dùng dựa nhiều vào mức thu nhập họ kỳ vọng duy trì lâu dài. Khi việc làm ổn định, thu nhập thực cải thiện, áp lực chi phí giảm, phần thành quả tăng trưởng có cơ hội quay trở lại nền kinh tế qua tiêu dùng.

Xuất khẩu cũng cần được nhìn qua giá trị giữ lại trong nước. OECD từng chỉ ra khu vực FDI chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu Việt Nam năm 2023, còn giá trị gia tăng nước ngoài chiếm khoảng 48% tổng giá trị xuất khẩu năm 2020. Điều cần tăng thêm là phần giá trị doanh nghiệp, người lao động, nhà cung ứng Việt Nam nhận được.

TS. Cấn Văn Lực cho rằng dư địa còn nằm ở cải cách thể chế, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, liên kết vùng, chuyển đổi xanh, xử lý dự án tồn đọng. Theo tính toán được ông công bố, nhóm động lực mới này có khả năng đóng góp thêm khoảng 2,8-3,7 điểm phần trăm GDP mỗi năm nếu được khai thác hiệu quả.

Trong đó, khoa học công nghệ, chuyển đổi số có thể đóng góp thêm khoảng 0,8-1,2 điểm phần trăm; thúc đẩy các đầu tàu, liên kết vùng thêm 0,5-0,8 điểm; cải cách thể chế thêm 0,3-0,7 điểm; xử lý dự án tồn đọng, khơi thông nguồn lực thêm 0,3-0,7 điểm. Đây chính là phần dư địa cần được chuyển thành tăng trưởng thực tế.

Nhìn theo cách đó, mục tiêu 2 con số là bài toán vừa về lượng, vừa về hiệu quả. Việt Nam cần đủ vốn để mở rộng năng lực sản xuất, sức cầu đủ mạnh để tạo thị trường, xuất khẩu tiếp tục tăng, song phần quyết định nằm ở năng suất. Khi mỗi đồng vốn tạo thêm giá trị, tăng trưởng sẽ bớt phụ thuộc vào việc liên tục gia tăng nguồn lực đầu vào.