Sửa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản: Bảo đảm quyền sở hữu, chủ động ứng phó khẩn cấp

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Ảnh: VPQH

Mở rộng khả năng ứng phó, bảo vệ quyền tài sản

Chiều ngày 22/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008 được ban hành nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư đối với tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng; đồng thời tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước kịp thời huy động nguồn lực về tài sản trong trường hợp thật sự cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia mà các biện pháp khác không áp dụng được.

Theo Thứ trưởng, sau hơn 18 năm thực hiện, chưa phát sinh trường hợp phải áp dụng biện pháp trưng mua tài sản. Biện pháp trưng dụng đã được áp dụng trong thời gian phòng, chống dịch COVID-19 để phục vụ việc cách ly người nhiễm và nghi nhiễm.

Thứ trưởng Lê Tấn Cận cho rằng, trong bối cảnh các nguy cơ an ninh phi truyền thống ngày càng đa dạng, từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh đến khủng bố, tội phạm mạng, việc hoàn thiện quy định về trưng mua, trưng dụng tài sản là cần thiết để chủ động bảo đảm nguồn lực cho Nhà nước ứng phó với các tình huống cấp bách, đồng thời thể hiện cam kết bảo vệ quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp tài sản của người dân và nhà đầu tư.

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở kế thừa mục tiêu của Luật năm 2008 và bám sát các chính sách đã được Chính phủ thông qua. Theo đó, dự thảo giữ nguyên 2 điều, sửa đổi, bổ sung 24 điều, bổ sung 3 điều và lược bỏ 13 điều của Luật hiện hành.

Một điểm đáng chú ý là dự thảo sửa đổi phạm vi điều chỉnh theo hướng loại trừ việc sử dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện hoạt động lấn biển, nhằm bảo đảm thống nhất với pháp luật về đất đai.

Đồng thời, điều kiện và trường hợp trưng mua, trưng dụng được sửa đổi theo hướng thống nhất với các luật có liên quan, nhấn mạnh nguyên tắc chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống thiên tai theo quy định của pháp luật và khi các biện pháp khác không áp dụng được.

Đối với tài sản thuộc diện trưng mua, dự thảo đề xuất không áp dụng đối với hàng dự trữ quốc gia và tài sản công; đồng thời thu hẹp phạm vi trưng mua, chỉ thực hiện đối với những tài sản thực sự cần chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước. Ngược lại, phạm vi tài sản có thể trưng dụng được mở rộng nhằm đáp ứng linh hoạt hơn các tình huống khẩn cấp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh nhu cầu tiếp tục hoàn thiện Luật để tạo cơ sở pháp lý dự phòng cho các trường hợp cần thiết và sửa đổi, bổ sung đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Ảnh: VPQH

Một nội dung được dự thảo chú trọng là cơ chế xác định giá trưng mua và bồi thường khi trưng dụng tài sản. Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận, giá trưng mua được xác định theo nguyên tắc phù hợp với giá thị trường. Người có tài sản có quyền khiếu nại, khởi kiện nếu không đồng ý với giá trưng mua do người có thẩm quyền quyết định.

Đối với trưng dụng, dự thảo cho phép bồi thường bằng tiền hoặc tài sản tương đương, đồng thời bổ sung quy định bảo đảm điều kiện sinh hoạt cho người có tài sản bị trưng dụng. Trường hợp Nhà nước chậm thanh toán tiền trưng mua hoặc tiền bồi thường, dự thảo cũng bổ sung trách nhiệm bồi thường khoản tiền tương ứng mức tiền chậm nộp.

Dự thảo cũng bổ sung quy định về công khai, trách nhiệm giải trình và giám sát trong quá trình trưng mua, trưng dụng nhằm tăng tính công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực khi đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất cơ chế xem xét miễn, giảm trách nhiệm đối với người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản, với mục tiêu bảo vệ người thực thi công vụ trong những tình huống cấp bách.

Cùng với đó là các giải pháp cải cách thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian thanh toán, xác định rõ thời hạn bồi thường và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Dự thảo đề xuất giao Chủ tịch UBND cấp xã quyết định trưng mua, trưng dụng trong một số trường hợp; đồng thời cho phép người có thẩm quyền ủy quyền, phân công cấp phó thực hiện để bảo đảm tính kịp thời khi tình huống cấp bách xảy ra.

Trưng dụng đặt trong những điều kiện đặc biệt cần thiết

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản; đồng thời đánh giá dự thảo cơ bản phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Về cơ chế miễn, giảm trách nhiệm, một số ý kiến tán thành với quy định của dự thảo Luật nhằm bảo vệ người thực thi công vụ, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, vì các quyết định này được ban hành trong tình huống cấp bách, khẩn trương, không thể có nhiều thời gian xem xét, đánh giá trước khi quyết định. Bên cạnh đó, đề nghị làm rõ về phạm vi, loại trách nhiệm được xem xét miễn, giảm, điều kiện được miễn, giảm, các tiêu chí xác định thông tin khách quan tại thời điểm quyết định.

Một nội dung khác được lưu ý là nhóm tài sản mới dự kiến đưa vào diện trưng dụng, gồm cơ sở hạ tầng viễn thông, cơ sở hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số. Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị tiếp tục đánh giá kỹ phạm vi áp dụng, phù hợp với đặc tính kỹ thuật của từng loại tài sản; đồng thời bổ sung cơ chế bảo đảm an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba và hạn chế tác động đến môi trường đầu tư, kinh doanh.

Về thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành việc phân quyền nhưng đề nghị rà soát để bảo đảm thống nhất giữa các quy định về trưng mua và trưng dụng, nhất là về phạm vi, loại tài sản và giới hạn thẩm quyền.

Làm rõ thêm tại phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng cho hay, thực tế trong thời gian phòng, chống dịch COVID-19, việc trưng dụng đã diễn ra tại nhiều địa phương, trong đó có việc sử dụng các cơ sở như khách sạn và nhiều cơ sở khác để phục vụ phòng, chống dịch. Tuy nhiên, trong tình huống cấp bách, việc áp dụng đầy đủ thủ tục theo Luật hiện hành không phải lúc nào cũng kịp thời.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh nhu cầu tiếp tục hoàn thiện Luật để tạo cơ sở pháp lý dự phòng cho các trường hợp cần thiết và sửa đổi, bổ sung đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Chính phủ sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội để hoàn thiện dự thảo Luật đảm bảo chất lượng cao nhất.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận trình bày tờ trình dự án Luật. Ảnh: VPQH

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định khẳng định, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đánh giá cao quá trình chuẩn bị dự án Luật, đồng thời đề nghị Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện dự thảo.

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội nhất trí và đề nghị làm rõ hơn quy định miễn trách nhiệm trong cái chính sách trưng mua, trưng dụng tài sản cũng như điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản theo hướng rõ thứ tự ưu tiên áp dụng giữa trưng dụng tài sản và các biện pháp huy động bắt buộc khác theo quy định của pháp luật có liên quan.

Đối với nhóm tài sản là hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục đánh giá kỹ phạm vi áp dụng, bổ sung cơ chế bảo đảm an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền lợi của bên thứ ba và hạn chế tác động đến môi trường đầu tư, kinh doanh. Việc trưng dụng phải được đặt trong những điều kiện đặc biệt cần thiết, khi các biện pháp khác không thực hiện được, đồng thời phải có cơ chế bồi thường, bồi hoàn tương xứng.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh yêu cầu những nội dung liên quan đến hạn chế quyền sở hữu, quyền xử lý tài sản phải được quy định bằng luật, trong đó luật cần xác định rõ nguyên tắc, điều kiện và tiêu chí áp dụng.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành việc phân quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã trong trưng mua, trưng dụng tài sản, đồng thời yêu cầu tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất giữa các quy định về trưng mua và trưng dụng.

Trên cơ sở các ý kiến tại phiên họp, Chính phủ được đề nghị tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật để trình Quốc hội xem xét; cơ quan thẩm tra sẽ tiếp tục thực hiện thẩm tra chính thức theo quy định.