Pháp luật phải chuyển từ “phản ứng” sang “dự báo và kiến tạo”

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu tại Diễn đàn.

Tư duy lập pháp phải thay đổi: Từ “quản lý AI” sang “quản trị AI”

Phát biểu khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhận định, AI đang trở thành một nhân tố định hình phương thức quản trị quốc gia, vận hành nền kinh tế và tổ chức mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.

Từ các mô hình AI tạo sinh đến các hệ thống hỗ trợ ra quyết định dựa trên nền tảng dữ liệu lớn, từ trợ lý pháp lý thông minh đến các nền tảng phân tích và hoạch định chính sách, AI đang mở rộng sự hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội hiện đại.

Đối với lĩnh vực pháp luật và tư pháp, AI không chỉ là công cụ tối ưu hóa quy trình mà đang đặt ra những yêu cầu mới đối với việc bảo đảm công lý, pháp quyền và quản trị nhà nước trong môi trường số.

Theo Bộ trưởng, pháp luật hiện đối diện với một nghịch lý: vừa phải quản trị rủi ro của một công nghệ có tốc độ tiến hóa nhanh gấp nhiều lần chu kỳ lập pháp truyền thống, vừa không được kìm hãm sự đổi mới sáng tạo mà công nghệ đó mang lại.

“Điều này đòi hỏi chúng ta phải chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy ‘lập pháp phản ứng’ sang tư duy ‘lập pháp dự báo và kiến tạo’. Pháp luật không chỉ chạy theo để gỡ rào cản, mà phải mở đường”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh.

Theo đó, cần tạo ra các “hộp cát thể chế” (Regulatory Sandboxes) để dung dưỡng đổi mới sáng tạo, đồng thời thiết lập lằn ranh đỏ nhằm bảo vệ các giá trị cốt lõi của con người.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang “quản trị AI”. Trước tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ, pháp luật không thể chỉ phản ứng sau khi vấn đề phát sinh mà cần được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, xác định được rào cản trong quá trình thực thi. Xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật cần dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công.

Đối với ASEAN, sự trỗi dậy của AI đang đặt khu vực trước một thời khắc mang tính bước ngoặt. Với dân số trẻ, độ mở kinh tế lớn và Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 đang được hiện thực hóa, ASEAN có dư địa để trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo pháp lý của toàn cầu.

Tuy nhiên, sự chênh lệch về năng lực số và mức độ trưởng thành của hệ thống pháp luật giữa các quốc gia thành viên cũng đặt ra yêu cầu thúc đẩy “sự đoàn kết số”.

“Chúng ta cần một khung quản trị AI hài hòa trong ASEAN - một khung quản trị tôn trọng tính đa dạng của các quốc gia, nhưng thống nhất ở nguyên tắc tối thượng: AI phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm”, Bộ trưởng nêu quan điểm.

Chính sự đa dạng giữa các quốc gia cũng đặt ra yêu cầu tăng cường đối thoại chính sách, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác để xây dựng những cách tiếp cận phù hợp với đặc thù khu vực, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối với các chuẩn mực và xu hướng quản trị toàn cầu.

AI không có biên giới, hợp tác pháp lý cũng phải vượt qua biên giới

Đối với Việt Nam, xây dựng và hoàn thiện thể chế luôn được xác định là một trong những đột phá chiến lược để phát triển đất nước. Bước vào kỷ nguyên số, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi công nghệ đang phát triển nhanh hơn chu kỳ xây dựng, ban hành và thực thi chính sách, pháp luật theo quy trình và thủ tục truyền thống.

Trong quá trình đó, AI mở ra những triển vọng đáng chú ý nhưng cũng đặt Việt Nam và nhiều quốc gia trước những thách thức chung về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, trách nhiệm giải trình của các hệ thống AI và tính minh bạch của thuật toán.

“AI không có biên giới, điều đó đòi hỏi các cơ quan pháp luật và tư pháp phải tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và cùng xây dựng những cách tiếp cận có khả năng tương thích, tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn hướng tới các giá trị chung”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh.

Từ yêu cầu đó, Bộ trưởng kỳ vọng Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 tập trung trao đổi 4 nhóm vấn đề lớn: nhận diện xu hướng mới trong quản trị AI và yêu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp; chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng AI trong xây dựng chính sách, pháp luật, tiến tới nghiên cứu khả năng xây dựng “pháp luật có thể đọc bằng máy” (Rules as Code); trao đổi giải pháp ứng dụng AI trong tổ chức thi hành pháp luật, cung cấp dịch vụ công pháp lý, truyền thông pháp luật, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận công lý; tăng cường hợp tác giữa các cơ quan pháp luật, tư pháp ASEAN với các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức quốc tế.

Qua đó, thúc đẩy chia sẻ tri thức, nâng cao hiệu quả thi hành và hoàn thiện khung pháp lý hài hòa, hiện đại, có khả năng thích ứng trước những thách thức pháp lý trong kỷ nguyên số; đào tạo nguồn nhân lực pháp lý có tư duy số và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phục vụ lĩnh vực pháp luật.

Bộ Tư pháp Việt Nam cam kết kiến tạo môi trường pháp lý cởi mở, an toàn và đồng bộ; sẵn sàng đồng hành cùng các bộ, ngành, cơ quan pháp luật và tư pháp của các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, các tổ chức quốc tế, cộng đồng doanh nghiệp và giới học thuật để tăng cường trao đổi kinh nghiệm, thúc đẩy hợp tác chuyên môn, chia sẻ tri thức và nghiên cứu, đề xuất các giải pháp pháp lý phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của AI.

Lãnh đạo Bộ Tư pháp tin tưởng, từ những đối thoại cởi mở, thực chất và xây dựng tại Diễn đàn sẽ hình thành những sáng kiến, kết nối và hợp tác mới, qua đó góp phần nâng cao chất lượng thể chế, củng cố Nhà nước pháp quyền và phát huy vai trò của pháp luật như một nền tảng của đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và hội nhập khu vực.

AI phải hướng tới nâng cao chất lượng thể chế

Thông tin về thực trạng và triển vọng ứng dụng AI trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam, đại diện Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, nhu cầu ứng dụng AI trước hết xuất phát từ áp lực nghiệp vụ.

Theo thông tin Bộ Tư pháp công bố khi nghiên cứu trợ lý AI rà soát văn bản, hệ thống pháp luật có hơn 60.000 văn bản còn hiệu lực, gồm gần 9.000 văn bản cấp trung ương và khoảng 50.000 văn bản cấp địa phương.

Việt Nam đã bước đầu hình thành hành lang pháp lý về dữ liệu, AI, khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia, chuyển đổi số. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI trong công tác pháp luật còn rời rạc, chưa hỗ trợ đồng bộ các khâu từ nghiên cứu chính sách, soạn thảo, thẩm định, ban hành đến tổ chức thi hành và đánh giá pháp luật.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn.

Từ thực tế này, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh 4 trụ cột triển khai ứng dụng AI trong nước, gồm: xây dựng dữ liệu và kiến trúc dùng chung; lựa chọn các bài toán phù hợp; bảo đảm chất lượng, kiểm soát và trách nhiệm; nâng cao năng lực phối hợp giữa đội ngũ pháp luật, chính sách, dữ liệu và công nghệ.

Bên cạnh đó, Việt Nam đề xuất các nước thành viên ASEAN xem xét 3 hướng hợp tác ban đầu. Trước hết, hình thành mạng lưới chuyên môn về AI trong pháp luật và tư pháp trong các cơ chế ASEAN hiện có, không tạo thêm thiết chế nặng về tổ chức; với các sản phẩm ban đầu gồm báo cáo hiện trạng, tuyển tập trường hợp và chương trình đào tạo.

Tiếp đó, xây dựng nguyên tắc và phương pháp đánh giá tham chiếu tự nguyện, tập trung vào trách nhiệm con người, nguồn chính thức, khả năng kiểm chứng và thư viện tình huống kiểm thử. Đồng thời, thí điểm công cụ tiếp cận, tìm kiếm và so sánh thông tin pháp luật đa ngôn ngữ trong một hoặc hai lĩnh vực xuyên biên giới.

Theo đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, ứng dụng AI phải lấy nâng cao chất lượng thể chế làm mục tiêu; rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao năng suất là kết quả đạt được trên cơ sở đó.

Việt Nam sẵn sàng cùng ASEAN xây dựng nguyên tắc nghiên cứu, phát triển, triển khai, cung cấp và sử dụng AI an toàn, tin cậy; chia sẻ kinh nghiệm và phương pháp kiểm thử, đánh giá hệ thống AI, đồng thời triển khai một số dự án thí điểm phù hợp với nhu cầu thực tiễn của khu vực.

Đặc biệt, AI không thay thế con người trong hoạt động xây dựng pháp luật. Giá trị của AI là hỗ trợ cơ quan, người có thẩm quyền khai thác dữ liệu hiệu quả hơn, phát hiện sớm các vấn đề phát sinh, rà soát hệ thống pháp luật đầy đủ hơn, nâng cao chất lượng và cơ sở thực tiễn của chính sách, đồng thời thực hiện tốt hơn trách nhiệm đối với quyết định được đưa ra.

Chia sẻ thêm kinh nghiệm quốc tế tại Diễn đàn, ông Yuki Yamada, Phó trưởng phòng Hợp tác quốc tế, Văn phòng Bộ trưởng, Bộ Tư pháp Nhật Bản cho biết, sự phát triển nhanh chóng của các dịch vụ công nghệ pháp lý (legal tech) ứng dụng AI đang đặt ra yêu cầu về một khuôn khổ pháp lý linh hoạt và rõ ràng hơn.

Theo ông Yuki Yamada, Điều 72 Luật Luật sư Nhật Bản về nguyên tắc cấm người không có giấy phép hành nghề luật sư cung cấp dịch vụ pháp lý có thu phí. Nhật Bản đã ban hành hướng dẫn vào năm 2023 để làm rõ mối quan hệ giữa legal tech và quy định này.

Trước sự phát triển nhanh của legal tech ứng dụng AI, tháng 3/2026, Bộ Tư pháp Nhật Bản thành lập Nhóm công tác do Thứ trưởng Bộ Tư pháp đứng đầu để nghiên cứu khuôn khổ pháp lý phù hợp, tập trung vào hai vấn đề: nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý thông qua sự kết hợp giữa luật sư và công nghệ; đồng thời bảo đảm việc sử dụng AI không gây phương hại đến lợi ích người sử dụng hoặc ảnh hưởng đến việc thực thi công lý.

Hiện Bộ Tư pháp Nhật Bản đang chuẩn bị hướng dẫn giải thích mới về mối quan hệ giữa legal tech ứng dụng AI và Luật Luật sư, đồng thời xây dựng các khuyến nghị quản trị dành cho các nhà cung cấp dịch vụ này.

Trong hai ngày của Diễn đàn, các đại biểu tập trung trao đổi nhiều nội dung liên quan đến ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp như thực trạng và triển vọng ứng dụng AI trong xây dựng pháp luật tại Việt Nam; phát triển Cổng Pháp luật quốc gia; kinh nghiệm của các quốc gia ASEAN về xây dựng khuôn khổ pháp luật và chính sách đối với chuyển đổi số và AI.

Các phiên thảo luận cũng tập trung vào bảo đảm chủ quyền AI quốc gia và thúc đẩy quản trị hợp tác trong ASEAN; trọng tài trong kỷ nguyên số; cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm trong xây dựng và triển khai chính sách AI; những cơ hội và thách thức của AI đối với quản trị nhà nước hiện đại.

Trong khuôn khổ Diễn đàn, Bộ Tư pháp Việt Nam phối hợp với một số doanh nghiệp công nghệ trong nước tổ chức Triển lãm các sản phẩm công nghệ và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Các hoạt động bên lề, tiếp xúc, gặp gỡ song phương cũng được tổ chức, góp phần làm sâu sắc hơn quan hệ hợp tác pháp luật và tư pháp giữa Việt Nam với các quốc gia trong khu vực.