ASEAN có thể tiên phong ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu khai mạc Diễn đàn.

AI đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật

Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 được tổ chức trong 2 ngày (18-19/8) tại Hà Nội, với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”.

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhận định, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi có tính bước ngoặt. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời mới, đồng thời nới rộng khoảng cách giữa các nước đi đầu với các nước chậm chuyển đổi.

Trong bối cảnh đó, thế giới đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn.

Từ góc nhìn của Việt Nam, Phó Thủ tướng cho biết, pháp luật được xác định là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa và phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận vừa củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp, vừa là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn.

Theo Phó Thủ tướng, AI đang đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia cũng như hệ thống pháp luật quốc tế.

Thứ nhất, pháp luật điều chỉnh AI như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo? Thứ hai, AI có thể hỗ trợ như thế nào để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật? Thứ ba, AI mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không?

Đây là những câu hỏi mang tính chiến lược. Trong khi đó, khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào.

“Đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Vì vậy, Việt Nam mong muốn Diễn đàn năm nay không chỉ là nền tảng để trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thực tiễn, mà còn góp phần cụ thể hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, tăng cường vai trò của ASEAN trong cộng đồng quốc tế nhằm thúc đẩy ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, hiện thực hóa các mục tiêu chung về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác pháp luật.

Dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung”

Đối với Việt Nam, thể chế cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực được xác định là 3 đột phá chiến lược. Trong đó, thể chế vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần thiết để bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.

Theo Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu, thời gian qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu. Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này.

Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật; đồng thời đang chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ để ứng dụng AI có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.

Với những kết quả đó, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển, bảo đảm tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa tiềm năng của công nghệ mới, nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và bảo đảm các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống.

Quang cảnh Diễn đàn.

Từ thực tiễn của Việt Nam, Phó Thủ tướng chia sẻ 3 nguyên tắc lớn trong ứng dụng AI đối với lĩnh vực pháp luật.

Trước hết, phải xác định dữ liệu là nền tảng mở. Theo Phó Thủ tướng, không có dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung” thì không thể ứng dụng AI hiệu quả.

Cùng với đó, phải xác định AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định và trách nhiệm của con người. Do đó, cần phân loại rủi ro theo từng phương thức ứng dụng trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; trong đó, ứng dụng hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động chính sách phải được kiểm soát ở mức cao nhất.

Nguyên tắc thứ ba là phải nhận diện, phòng ngừa rủi ro điều hướng chính sách từ sớm, từ xa. Nếu dữ liệu đầu vào bị sai lệch hoặc bị chi phối sẽ tiềm ẩn rủi ro đối với chất lượng vận hành và hiệu quả khuyến nghị chính sách của cả hệ thống.

4 định hướng hợp tác để ASEAN tiên phong về ứng dụng AI có trách nhiệm

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu khẳng định, Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.

Bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Phó Thủ tướng cho rằng ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng AI có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói vào các khuôn khổ quản trị AI của khu vực và toàn cầu.

ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và sự đa dạng về hệ thống pháp luật. Theo Phó Thủ tướng, chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, sẽ trở thành “phòng thí nghiệm chính sách” phong phú bậc nhất toàn cầu.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng triển khai 4 định hướng hợp tác lớn.

Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI.

Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật, bảo đảm vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; đồng thời hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên các thành viên còn khó khăn.

Qua đó, ASEAN từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào và không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật.

Phó Thủ tướng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu duy trì các không gian đối thoại như Diễn đàn năm nay, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế sẵn có như Nhóm làm việc về Quản trị AI trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN và Mạng lưới An toàn AI ASEAN để triển khai các sáng kiến, dự án hợp tác cụ thể, chia sẻ kinh nghiệm phát triển, thử nghiệm và ứng dụng hạ tầng AI trong thực tiễn.

Về phía Việt Nam, Phó Thủ tướng khẳng định sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời học hỏi những cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Tư pháp Việt Nam nghiên cứu đầy đủ và có trách nhiệm các ý kiến tại Diễn đàn, phối hợp với cơ quan pháp luật, tư pháp các nước ASEAN đề xuất cụ thể hóa những định hướng nêu trên.

“Qua gần 60 năm lịch sử hình thành và phát triển, Cộng đồng ASEAN chúng ta hiểu rõ rằng hợp tác là phương thức hiệu quả nhất để kiến tạo những giá trị mới”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Trên tinh thần đó, Phó Thủ tướng bày tỏ tin tưởng các nước ASEAN sẽ cùng xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, an toàn, tin cậy, trở thành hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng AI có trách nhiệm, nơi pháp luật thực sự là động lực cho sự phát triển.