Chủ quyền AI và yêu cầu hoàn thiện pháp luật về AI tại ASEAN

Chủ quyền AI và yêu cầu hoàn thiện pháp luật về AI tại ASEAN là những vấn đề được quan tâm tại phiên thảo luận chuyên đề trong khuôn khổ Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026.

Chủ quyền quốc gia về AI đang trở thành xu thế tất yếu

Chia sẻ tại phiên thảo luận chuyên đề ngày 19/8 trong khuôn khổ Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, các chuyên gia trong nước và quốc tế đã đưa ra những nhận định về yêu cầu xây dựng chủ quyền quốc gia về trí tuệ nhân tạo (AI), những cơ hội và thách thức đặt ra đối với ASEAN, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm vai trò giám sát của con người, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình ứng dụng công nghệ này.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hà, Chuyên gia Tư vấn Giải pháp cấp cao, Trung tâm Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo Viettel, chủ quyền quốc gia về AI đang trở thành xu thế tất yếu khi AI ngày càng giữ vai trò như một hạ tầng quốc gia trọng yếu, tương tự điện, nước và viễn thông.

Có 6 yếu tố chính đặt ra yêu cầu xây dựng chủ quyền AI, trước hết là an ninh quốc gia, bởi sự phụ thuộc vào các nền tảng AI bên ngoài có thể làm phát sinh điểm yếu trong hạ tầng trọng yếu, gia tăng nguy cơ rò rỉ dữ liệu hoặc bị tác động bởi các chiến dịch thao túng. Cùng với đó là yêu cầu kiểm soát dữ liệu, khi việc lưu trữ và quản lý dữ liệu trong nước góp phần bảo vệ dữ liệu quốc gia và ngăn ngừa nguy cơ lạm dụng.

Ở góc độ kinh tế, phát triển năng lực AI trong nước góp phần củng cố hệ sinh thái quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm phụ thuộc vào các công nghệ độc quyền. Chủ quyền AI đồng thời gắn với yêu cầu tuân thủ thể chế, pháp luật, trong đó ưu tiên tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và công bằng.

Một khía cạnh khác là khả năng bảo vệ văn hóa và ngôn ngữ, bởi các hệ thống AI được huấn luyện trên dữ liệu bản địa có thể hỗ trợ tốt hơn ngôn ngữ, văn hóa, tri thức, giáo dục và dịch vụ công của mỗi quốc gia.

Đặc biệt, theo ông Nguyễn Mạnh Hà, chủ quyền AI còn gắn với yêu cầu tự chủ chiến lược. Trong bối cảnh xung đột địa chính trị hoặc chiến tranh thương mại, sự phụ thuộc vào nhà cung cấp bên ngoài đối với những nền tảng thiết yếu có thể tạo ra những rủi ro lớn.

Mở ra cơ hội nâng cao năng lực tự chủ của ASEAN

Yêu cầu xây dựng chủ quyền AI đồng thời mở ra những cơ hội để các quốc gia ASEAN nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ, hạ tầng và thể chế.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hà, trước hết là cơ hội hình thành các nền tảng AI quốc gia, với những mô hình và sản phẩm AI đáng tin cậy, cùng các hệ thống AI chuyên ngành chất lượng cao có khả năng cung cấp thông tin chính xác, phù hợp với bối cảnh của từng quốc gia.

ASEAN cũng có cơ hội phát triển các nền tảng AI an toàn, tin cậy, trong đó tính năng an toàn và cơ chế bảo vệ được bản địa hóa phù hợp với văn hóa, lịch sử, xã hội và hệ tư tưởng chính trị. Đối với những lĩnh vực đặc thù như an ninh, quốc phòng, việc xây dựng năng lực AI trong nước càng có ý nghĩa khi các công nghệ AI phục vụ lĩnh vực này không được mua bán hoặc chuyển giao.

Ở khía cạnh hạ tầng, phát triển năng lực AI trong nước có thể giúp tối ưu chi phí hạ tầng, đặc biệt đối với Edge AI dành cho khách hàng B2B, B2G, đồng thời giảm độ trễ và nâng cao chất lượng.

Cơ hội còn nằm ở khả năng nâng cao tự chủ công nghệ chiến lược, qua đó tạo điều kiện để mỗi quốc gia chủ động hơn trong xây dựng pháp luật về AI cũng như thiết lập các khuôn khổ quản trị, đạo đức và tiêu chuẩn đánh giá phù hợp.

Như vậy, chủ quyền AI không chỉ đặt ra câu chuyện làm chủ công nghệ. Năng lực tự chủ còn liên quan đến khả năng một quốc gia chủ động lựa chọn cách thức phát triển, sử dụng và quản trị AI phù hợp với những yêu cầu riêng về kinh tế, xã hội, an ninh và pháp luật.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn.

Tại Việt Nam, một trong những bước đi nhằm tăng cường năng lực tự chủ AI đang được thực hiện từ chính hạ tầng công nghệ.

Theo ông Nguyễn Mạnh Hà, Viettel hiện sở hữu và vận hành hạ tầng AI đầu - cuối, với đội ngũ kỹ sư Việt Nam làm chủ toàn bộ chuỗi từ thiết kế trung tâm dữ liệu, vận hành cụm GPU đến mạng kết nối.

Theo Viettel, điểm quan trọng của mô hình là khả năng bảo đảm “chủ quyền đầu-cuối”, khi toàn bộ dữ liệu huấn luyện được lưu giữ tại Việt Nam, không qua trung gian nước ngoài. Năng lực tính toán của hệ thống cũng sẵn sàng được chia sẻ với các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp trên toàn quốc.

Thực tiễn này cho thấy, xây dựng chủ quyền AI gắn chặt với năng lực làm chủ những yếu tố nền tảng, từ hạ tầng tính toán, dữ liệu, mạng kết nối đến đội ngũ kỹ sư có khả năng vận hành toàn bộ hệ thống. Tuy nhiên, đây cũng chính là những lĩnh vực đặt ASEAN trước nhiều thách thức.

Giám sát của con người là nguyên tắc xuyên suốt

Theo ông Nguyễn Mạnh Hà, thách thức trước hết nằm ở chi phí và độ phức tạp của công nghệ. Chủ quyền AI còn ở giai đoạn đầu và đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn, trong khi một số công nghệ chiến lược khó tiếp cận.

Áp lực đầu tư càng lớn khi chi phí hạ tầng GPU gần như tăng gấp đôi; một số quốc gia còn gặp hạn chế về cấp phép khi nhập khẩu GPU của Hoa Kỳ. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xây dựng hạ tầng tính toán - một trong những nền tảng quan trọng để phát triển và vận hành các mô hình AI.

Cùng với hạ tầng là bài toán nhân lực. ASEAN còn thiếu các chuyên gia AI đẳng cấp quốc tế, trong khi theo đại diện Viettel, thu hẹp khoảng cách về nhân lực là quá trình cần nhiều năm chứ không thể thực hiện trong vài tháng.

Dữ liệu cũng là một điểm nghẽn đáng chú ý khi việc phát triển AI đòi hỏi nguồn dữ liệu lớn, chất lượng cao và đa dạng, trong khi dữ liệu trong nước có nguy cơ quá hẹp. Trong bối cảnh công nghệ AI trên thế giới tiếp tục phát triển nhanh, những hạn chế về công nghệ, hạ tầng, nhân lực và dữ liệu có thể làm gia tăng nguy cơ ASEAN tiếp tục tụt hậu trong các công nghệ AI tiên tiến.

Thách thức không chỉ xuất hiện ở quá trình xây dựng năng lực AI mà còn nằm ngay trong quá trình ứng dụng công nghệ.

Từ góc độ pháp quyền, ông Simone Boneschi, Chuyên gia khu vực về pháp quyền và quyền con người, Trung tâm Khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) cho biết, AI có thể tạo ra giá trị trong nhiều hoạt động lập pháp, từ nghiên cứu, phân tích xu hướng và kiểm tra tính thống nhất giữa dự thảo với pháp luật hiện hành đến phân tích tác động, lập bản đồ sửa đổi, thẩm tra và phân tích ý kiến góp ý của công chúng.

AI cũng có thể hỗ trợ tự động hóa công việc hành chính, xử lý tài liệu, dịch thuật và báo cáo; tăng tính minh bạch thông qua ghi chép, tóm tắt bằng ngôn ngữ dễ hiểu, xử lý dữ liệu lập pháp, đồng thời giúp người dân hiểu thủ tục và tiếp cận pháp luật thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, đi cùng những khả năng này là 10 nhóm rủi ro mang tính cấu trúc, từ nguy cơ AI tạo ra viện dẫn pháp lý không chính xác, thiên lệch và loại trừ, thao túng sự tham gia, thiên lệch do tự động hóa đến rủi ro về bảo mật, chủ quyền, thiếu minh bạch, phụ thuộc nhà cung cấp, suy giảm năng lực nội bộ, chênh lệch năng lực cũng như chi phí môi trường và tài nguyên.

Những cơ hội và rủi ro trên đặt ra yêu cầu không chỉ xây dựng năng lực tự chủ về AI, mà còn phải xác lập những nguyên tắc rõ ràng cho quá trình sử dụng và quản trị công nghệ này.

Từ các hướng dẫn về ứng dụng AI trong tư pháp tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, ông Simone Boneschi đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc giám sát của con người. AI có thể hỗ trợ công việc tư pháp, nhưng trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về thẩm phán hoặc người sử dụng trong hệ thống tòa án; đầu ra do AI tạo ra phải được kiểm tra cẩn trọng nhằm hạn chế thông tin bịa đặt, sai sót và tình trạng phụ thuộc quá mức vào công nghệ.

Cùng với đó là yêu cầu về độ chính xác và khả năng kiểm chứng; minh bạch và công khai; bảo mật, quyền riêng tư và an ninh; công bằng và không phân biệt đối xử. Việc ứng dụng AI cũng cần gắn với trách nhiệm giải trình rõ ràng, cơ chế giám sát và khả năng khiếu nại hoặc rà soát những kết quả chịu ảnh hưởng của AI.

Đặc biệt, những giới hạn nghiêm ngặt nhất cần được đặt ra đối với các chức năng xét xử cốt lõi, nhất là khi AI có khả năng can thiệp vào lập luận tư pháp, đánh giá chứng cứ hoặc tính toàn vẹn của thủ tục tố tụng.

Từ những phân tích của các chuyên gia, có thể thấy bài toán đặt ra đối với ASEAN có hai mặt gắn chặt với nhau: từng bước nâng cao năng lực tự chủ về hạ tầng, dữ liệu và công nghệ, đồng thời xây dựng khuôn khổ quản trị đủ khả năng kiểm soát những rủi ro phát sinh từ AI.

Khi AI ngày càng trở thành một hạ tầng quan trọng và được ứng dụng sâu hơn vào các hoạt động kinh tế - xã hội cũng như xây dựng, thực thi pháp luật, yêu cầu về tự chủ công nghệ càng cần song hành với giám sát của con người, minh bạch, trách nhiệm giải trình và các cơ chế bảo đảm an toàn, tin cậy.