Ngành Thống kê chuyển mạnh sang trung tâm dữ liệu, phân tích và dự báo chiến lược

Phóng viên: Sau 1 năm đi vào hoạt động theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bà đánh giá như thế nào về các kết quả nổi bật ngành Thống kê đạt được trong kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý và bảo đảm tính thông suốt của hệ thống Thống kê từ Trung ương đến cơ sở?

Phó Cục trưởng Đỗ Thị Ngọc: Là cơ quan được tổ chức theo hệ thống ngành dọc thống nhất từ Trung ương đến địa phương, ngành Thống kê nhận thức sâu sắc rằng việc sắp xếp đơn vị hành chính các cấp và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là một chủ trương lớn, có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và tạo động lực cho sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Phó Cục trưởng Cục Thống kê Đỗ Thị Ngọc

Ngay từ đầu, Đảng ủy và Lãnh đạo Cục Thống kê đã tập trung chỉ đạo triển khai đồng bộ các nhiệm vụ với tinh thần quyết liệt, chủ động, bảo đảm quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy được thực hiện chặt chẽ, đúng quy định, đồng thời không làm gián đoạn hoạt động chuyên môn và việc cung cấp thông tin thống kê phục vụ sự lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính và chính quyền địa phương các cấp.

Sau một năm triển khai, ngành Thống kê đã đạt được một số kết quả nổi bật sau:

Thứ nhất, hệ thống thể chế và hành lang pháp lý phục vụ vận hành mô hình mới từng bước được hoàn thiện. Cục Thống kê đã chủ động tham mưu xây dựng, trình cấp có thẩm quyền ban hành các văn bản pháp luật quan trọng liên quan đến hoạt động thống kê, phân cấp, phân quyền và tổ chức thực hiện các cuộc điều tra thống kê. Đồng thời, Ngành đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn nghiệp vụ nhằm bảo đảm việc triển khai thống nhất trong toàn hệ thống trước, trong và sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Thứ hai, tổ chức bộ máy ngành Thống kê được sắp xếp theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Qua 2 đợt sắp xếp tổ chức bộ máy gắn với thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước (thời điểm 01/3/2025 và 01/7/2025), toàn Ngành đã giảm 118 đầu mối các cấp. Từ mô hình tổ chức nhiều tầng nấc trước đây, hệ thống thống kê đã được cơ cấu lại theo hướng tinh gọn hơn, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất từ Trung ương đến cơ sở.

Hiện nay, hệ thống tổ chức của Ngành gồm: Cục Thống kê ở Trung ương; Thống kê tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và Thống kê cơ sở trực thuộc Thống kê cấp tỉnh. Đây là bước chuyển quan trọng, góp phần tinh giản đầu mối trung gian, nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành và sử dụng nguồn lực.

Thứ ba, mô hình tổ chức mới bước đầu phát huy hiệu quả, bảo đảm tính thông suốt của hệ thống thống kê từ Trung ương đến cơ sở. Chức năng, nhiệm vụ giữa các cấp thống kê được phân định rõ ràng hơn; hoạt động điều tra, thu thập, tổng hợp và biên soạn số liệu được tổ chức thống nhất trên phạm vi cả nước; công tác chuyên môn được chuyên sâu hơn, khắc phục tình trạng chồng chéo về nhiệm vụ và đầu mối trước đây.

Đặc biệt, mặc dù thực hiện đồng thời việc sắp xếp tổ chức bộ máy và chuyển đổi mô hình quản lý, ngành Thống kê vẫn duy trì ổn định các hoạt động chuyên môn, bảo đảm cung cấp đầy đủ, kịp thời các thông tin thống kê phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành và xây dựng chính sách ở các cấp.

Có thể khẳng định rằng, sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ngành Thống kê đã hoàn thành khối lượng công việc rất lớn trong việc kiện toàn tổ chức bộ máy, hoàn thiện thể chế và đổi mới phương thức quản lý. Những kết quả này không chỉ bảo đảm sự vận hành thông suốt của hệ thống thống kê trong giai đoạn chuyển đổi mà còn tạo nền tảng quan trọng để tiếp tục hiện đại hóa ngành Thống kê, nâng cao chất lượng thông tin và đáp ứng tốt hơn yêu cầu quản trị, điều hành phát triển kinh tế - xã hội trong thời gian tới.

Phóng viên: Trong công tác thu thập, tổng hợp, phân tích và dự báo số liệu thống kê, việc triển khai theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã có ảnh hưởng hay tác động như thế nào đến chất lượng công tác này của ngành Thống kê thưa Bà?

Bà Đỗ Thị Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Thống kê: Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hoạt động thống kê ở địa phương, tác động đến toàn bộ quy trình từ thu thập, tổng hợp đến phân tích và dự báo số liệu.

Trong giai đoạn đầu thực hiện, ngành Thống kê gặp một số khó khăn do thay đổi địa giới hành chính, sắp xếp về đơn vị hành chính và điều chỉnh đầu mối quản lý. Điều này đòi hỏi phải cập nhật dàn mẫu điều tra, danh mục địa bàn điều tra, hệ thống phân tổ thống kê và các cơ sở dữ liệu liên quan nhằm bảo đảm tính liên tục và khả năng so sánh của số liệu.

Bên cạnh đó, việc không còn công chức thống kê chuyên trách ở cấp xã làm thay đổi đầu mối phối hợp, trao đổi thông tin giữa cơ quan thống kê và chính quyền cơ sở. Trong khi đó, cán bộ cấp xã phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn, có thể ảnh hưởng nhất định đến tiến độ và chất lượng cung cấp thông tin thống kê trong thời gian đầu chuyển đổi.

Đối với công tác phân tích và dự báo, việc sắp xếp đơn vị hành chính cũng đặt ra nhiều thách thức. Các đơn vị hành chính mới chưa có chuỗi số liệu lịch sử đầy đủ, trong khi cơ cấu kinh tế, dân cư và điều kiện phát triển của địa phương có sự thay đổi sau sắp xếp. Điều này làm xuất hiện những yếu tố đột biến trong số liệu, gây khó khăn cho việc đánh giá xu hướng phát triển cũng như xây dựng các mô hình dự báo dựa trên dữ liệu dài hạn.

Tuy nhiên, ngành Thống kê đã chủ động rà soát, điều chỉnh phương án điều tra, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và đẩy mạnh khai thác dữ liệu hành chính. Nhờ đó, công tác thu thập, tổng hợp và xử lý thông tin vẫn được duy trì ổn định, bảo đảm yêu cầu về tiến độ và chất lượng.

Về lâu dài, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mang lại nhiều tác động tích cực cho hoạt động thống kê. Việc tinh gọn đầu mối quản lý giúp rút ngắn quy trình phối hợp, nâng cao hiệu quả trao đổi thông tin giữa cơ quan thống kê và chính quyền địa phương.

Đồng thời, quá trình chuyển đổi số được thúc đẩy mạnh mẽ hơn thông qua việc mở rộng sử dụng phiếu điều tra điện tử, thu thập dữ liệu trực tuyến và tăng cường kết nối với các cơ sở dữ liệu hành chính. Điều này góp phần nâng cao tính kịp thời, độ chính xác và tính minh bạch của thông tin thống kê.

Ngành Thống kê duy trì ổn định các hoạt động chuyên môn, bảo đảm cung cấp đầy đủ, kịp thời các thông tin thống kê phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành và xây dựng chính sách ở các cấp.

Phóng viên: Từ thực tiễn trong triển khai công việc thời gian qua, xin bà cho biết đâu là những khó khăn, thách thức lớn nhất đối với ngành Thống kê trong việc thích ứng với mô hình tổ chức mới. Thời gian tới, ngành Thống kê sẽ tập trung vào những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nào để tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động của Ngành?

Bà Đỗ Thị Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Thống kê: Sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bên cạnh những kết quả tích cực, ngành Thống kê cũng đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức trong quá trình thích ứng với mô hình tổ chức mới. Thách thức lớn nhất hiện nay là khối lượng công việc của lực lượng thống kê cơ sở tăng lên đáng kể trong khi tổ chức bộ máy được tinh gọn mạnh mẽ.

Nếu như trước đây hoạt động thống kê chủ yếu phục vụ hơn 700 đơn vị hành chính cấp huyện, thì hiện nay lực lượng Thống kê cơ sở trực tiếp phục vụ 3.321 đơn vị hành chính cấp xã trên phạm vi cả nước. Cùng với việc mở rộng phạm vi phục vụ, yêu cầu về chất lượng, tính kịp thời và mức độ chi tiết của thông tin thống kê ngày càng cao.

Bên cạnh các nhiệm vụ thường xuyên phục vụ Trung ương và cấp tỉnh, Thống kê cơ sở còn có trách nhiệm biên soạn, công bố khoảng 45 chỉ tiêu thống kê cấp xã, trong đó có nhiều chỉ tiêu phục vụ theo dõi, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ cấp xã nhiệm kỳ 2025-2030 và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Đặc biệt, trong giai đoạn 2026-2030, Thống kê cơ sở giữ vai trò quan trọng trong việc theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số” tại địa phương thông qua các chỉ tiêu phản ánh quy mô, tốc độ tăng trưởng và chất lượng phát triển kinh tế - xã hội. Đây là nhiệm vụ mới với yêu cầu rất cao về độ chính xác, tính kịp thời và khả năng phân tích, dự báo.

Trong khi đó, quy mô địa bàn cấp xã sau sắp xếp lớn hơn trước, bình quân gấp hơn 3 lần so với đơn vị hành chính cũ; số lượng đầu mối phối hợp tại cơ sở giảm mạnh, trong khi chưa có cán bộ thống kê chuyên trách ở cấp xã. Điều này gây không ít khó khăn trong việc nắm bắt thông tin, tổ chức thu thập dữ liệu, theo dõi sát tình hình thực tế và phối hợp triển khai các hoạt động thống kê trên địa bàn.

Để tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động thống kê trong bối cảnh mới, thời gian tới ngành Thống kê sẽ tập trung thực hiện một số nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức ngành Thống kê theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm năng lực thực hiện nhiệm vụ tại cơ sở; nghiên cứu cơ chế phù hợp để củng cố lực lượng thống kê trên địa bàn cấp xã, đặc biệt tại các địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng xa.

Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa hoạt động thống kê; tăng cường khai thác dữ liệu hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu thống kê tập trung, mở rộng kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước nhằm giảm gánh nặng cung cấp thông tin cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao chất lượng dữ liệu đầu vào.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan thống kê với các cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương; nghiên cứu xây dựng cơ chế “một cửa dữ liệu” liên thông, bảo đảm chia sẻ, khai thác và sử dụng thống nhất các nguồn dữ liệu hành chính phục vụ công tác thống kê và quản lý nhà nước.

Thứ tư, tiếp tục nâng cao vai trò của cơ quan thống kê trong hệ thống quản lý nhà nước thông qua việc hoàn thiện các quy định về cung cấp, chia sẻ dữ liệu; tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong việc phối hợp với cơ quan thống kê; đồng thời bảo đảm sử dụng thống nhất số liệu thống kê chính thức trong công tác đánh giá, xây dựng kế hoạch và điều hành phát triển kinh tế - xã hội ở các địa phương.

Với các giải pháp nêu trên, ngành Thống kê sẽ tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng thông tin thống kê, đáp ứng tốt hơn yêu cầu lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của Đảng, Nhà nước và chính quyền các cấp, đồng thời phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Phóng viên: Sau 1 năm chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bà đánh giá như thế nào về những chuyển biến chất lượng của ngành Thống kê, đặc biệt trong chuyển biến về tư duy quản trị chuyển đổi số, năng lực cán bộ và vai trò tham mưu chiến lược phục vụ công tác lãnh đạo, điều hành phát triển kinh tế - xã hội?

Bà Đỗ Thị Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Thống kê: Sau một năm vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ngành Thống kê đã có những chuyển biến tích cực và khá toàn diện, không chỉ về tổ chức bộ máy mà còn về tư duy quản trị, năng lực đội ngũ và vai trò trong hệ thống quản lý nhà nước.

Thứ nhất, về tư duy quản trị và chuyển đổi số, có thể nói ngành Thống kê đang chuyển mạnh từ mô hình quản lý dữ liệu phân tán sang quản trị dữ liệu tập trung, liên thông và khai thác dùng chung. Cơ sở dữ liệu thống kê quốc gia và nền tảng dữ liệu thống kê tập trung đã từng bước hình thành hệ sinh thái dữ liệu thống nhất từ Trung ương đến địa phương, bảo đảm dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống và liên thông”.

Song song với đó, công nghệ số được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong toàn bộ quy trình sản xuất thông tin thống kê. Hiện nay, 100% các cuộc điều tra thống kê được thực hiện bằng phiếu điện tử; nhiều công đoạn xử lý dữ liệu đã được tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nâng cao năng suất, chất lượng và rút ngắn thời gian biên soạn số liệu. Ngành Thống kê cũng đang đẩy mạnh khai thác dữ liệu hành chính, dữ liệu chuyên ngành và từng bước nghiên cứu sử dụng dữ liệu lớn nhằm giảm gánh nặng điều tra, nâng cao tính kịp thời và độ tin cậy của thông tin thống kê.

Quan trọng hơn, dữ liệu thống kê không chỉ dừng lại ở các bảng số liệu và báo cáo truyền thống mà đang từng bước được chuyển hóa thành tri thức phục vụ quản trị, thông qua các sản phẩm phân tích, dự báo, cảnh báo sớm và đánh giá tác động chính sách. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy “sản xuất số liệu” sang tư duy “quản trị và khai thác giá trị dữ liệu”.

Thứ hai, về năng lực đội ngũ cán bộ, ngành Thống kê tiếp tục duy trì và phát huy lợi thế về nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Hiện nay, trên 97% công chức, viên chức trong toàn hệ thống có trình độ đại học trở lên, trong đó đội ngũ có trình độ sau đại học ngày càng tăng. Đây là nền tảng quan trọng để Ngành thích ứng với yêu cầu mới trong bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới phương thức hoạt động.

Bên cạnh đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng đang được đổi mới theo hướng gắn với yêu cầu thực tiễn, chú trọng nâng cao năng lực phân tích dữ liệu, dự báo, ứng dụng công nghệ số và khai thác dữ liệu hành chính. Đặc biệt, đội ngũ thống kê cơ sở được xác định là lực lượng nòng cốt và sẽ tiếp tục được ưu tiên đào tạo nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Thứ ba, về vai trò tham mưu chiến lược, đây là lĩnh vực có chuyển biến rõ nét nhất trong thời gian qua. Ngành Thống kê ngày càng khẳng định vai trò không chỉ là cơ quan cung cấp số liệu mà còn là cơ quan phân tích, dự báo và tham mưu chính sách dựa trên bằng chứng.

Trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ngành Thống kê đã chủ động xây dựng và cung cấp hệ thống số liệu theo địa giới hành chính mới, bảo đảm tính liên tục, thống nhất và khả năng so sánh của thông tin thống kê phục vụ công tác quản lý, điều hành ở các cấp.

Đồng thời, Ngành đã tích cực tham gia xây dựng các kịch bản tăng trưởng, đánh giá tác động của các chính sách lớn và các yếu tố kinh tế - xã hội trong nước, quốc tế đến nền kinh tế Việt Nam. Nhiều báo cáo phân tích chuyên sâu, dự báo và cảnh báo sớm đã được hoàn thành kịp thời, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho Chính phủ và chính quyền địa phương trong quá trình hoạch định và điều hành chính sách.

Có thể khẳng định rằng, sau một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ngành Thống kê đã có bước chuyển mạnh từ vai trò cung cấp thông tin sang vai trò trung tâm dữ liệu, phân tích và dự báo chiến lược. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng quản trị quốc gia, hiệu lực điều hành của chính quyền các cấp và thúc đẩy quá trình xây dựng các quyết sách phát triển kinh tế - xã hội dựa trên dữ liệu và bằng chứng khoa học.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Phó Cục trưởng!