Doanh nghiệp xuất khẩu đối mặt gian lận thương mại thời AI

PGS. Greeni Maheshwari, ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam.

Phóng viên: Xin bà cho biết, các hình thức gian lận trong thương mại quốc tế hiện nay đang thay đổi như thế nào dưới tác động của số hóa và AI?

PGS. Greeni Maheshwari: Các hành vi gian lận nhắm vào doanh nghiệp xuất nhập khẩu không còn dừng lại ở những thủ đoạn truyền thống như mạo danh đối tác, lừa đảo thanh toán hay làm giả giấy tờ. Khi số hóa và AI phát triển nhanh chóng, các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi hơn, khó phát hiện hơn và có khả năng thao túng lòng tin trên quy mô lớn.

Các đối tượng lừa đảo hiện đang sử dụng email do AI tạo ra, danh tính doanh nghiệp giả mạo, thậm chí sao chép giọng nói hoặc video của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo độ tin cậy và thao túng niềm tin.

Một số vụ việc gần đây trên thế giới cho thấy các thủ đoạn này liên tục biến đổi. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất, đối tượng lừa đảo đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán vào các tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng ký quỹ giả rồi biến mất sau khi nhận được tiền.

Một thủ đoạn mới khác là “giao hàng rồi để hỏng tại cảng”, trong đó hàng hóa dễ hư hỏng bị cố tình trì hoãn thông quan cho đến khi mất giá trị, khiến đơn vị xuất khẩu chịu thiệt hại nặng nề.

Bên cạnh đó còn có các cuộc tấn công chuyển hướng thanh toán khi email trao đổi giữa các bên bị xâm nhập và thông tin tài khoản ngân hàng bị thay đổi vào giai đoạn cuối của giao dịch. Những vụ lừa đảo này thường nhắm đến bộ phận xuất nhập khẩu, tài chính và các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một vụ việc gần đây liên quan đến một doanh nghiệp Việt Nam đã gây thiệt hại gần 72.000 USD sau khi đối tượng lừa đảo lợi dụng lòng tin được hình thành trong quá trình đàm phán trực tuyến.

Ngoài thương mại quốc tế, gian lận số còn lan sang các hoạt động đầu tư trực tuyến và thương mại điện tử, bao gồm các nền tảng tiền mã hóa giả mạo, đường dẫn lừa đảo và các chiêu trò do người có ảnh hưởng trên mạng xã hội tiếp tay quảng bá.

Phóng viên: Vì sao số hóa lại khiến các rủi ro gian lận gia tăng, thưa bà?

PGS. Greeni Maheshwari: Số hóa khiến các hành vi gian lận diễn ra nhanh hơn, mở rộng quy mô dễ dàng hơn và khó phát hiện hơn nhiều.

Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn rất dễ bị tổn thương vì phụ thuộc nhiều vào đàm phán qua email, tài liệu điện tử và giao dịch từ xa. Điều này tạo cơ hội cho các hình thức lừa đảo như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền và xâm nhập các kênh liên lạc.

Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả.

Khi tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam vượt 930 tỷ USD vào năm 2025, ngày càng nhiều doanh nghiệp giao dịch hoàn toàn trực tuyến với các đối tác nước ngoài chưa từng gặp mặt. Sự kết nối mở rộng này cũng cho phép các đối tượng lừa đảo nhắm mục tiêu đồng thời vào nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là những đơn vị cùng nằm trong một chuỗi cung ứng.

Trong khi thương mại tiếp tục tăng trưởng, các rủi ro này có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính, niềm tin kinh doanh và mức độ tin cậy khi doanh nghiệp thâm nhập các thị trường mới.

Phóng viên: Trong bối cảnh các hành vi gian lận ngày càng được hỗ trợ bởi AI, theo bà, doanh nghiệp cần thay đổi cách quản trị rủi ro và cần được hỗ trợ ra sao?

PGS. Greeni Maheshwari: Doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống và chuẩn bị cụ thể cho các hình thức gian lận được hỗ trợ bởi công nghệ số. Doanh nghiệp cần chú ý tới các dấu hiệu cảnh báo sớm như hồ sơ người mua không thể xác minh, hành vi đàm phán bất thường, tạo cảm giác cấp bách một cách bất thường, yêu cầu thanh toán đáng ngờ hoặc sự không nhất quán trong các loại giấy tờ.

Tuy nhiên, những dấu hiệu này cũng ngày càng khó nhận biết hơn vì đã bị thao túng bằng công nghệ số. Nên để giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp nên áp dụng hệ thống xác minh nhiều lớp. Trong đó, cần xác minh đối tác thông qua các nguồn độc lập thay vì chỉ dựa vào email; yêu cầu xác nhận từ hai bên khi có thay đổi về thông tin thanh toán; sử dụng các nền tảng giao dịch an toàn; đào tạo nhân viên nhận diện các hình thức lừa đảo và giả mạo được hỗ trợ bởi AI; đồng thời ưu tiên các công

Cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ doanh nghiệp trước các hình thức gian lận ngày càng tinh vi trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Trước hết cần nâng cao nhận thức thông qua các hội thảo và chiến dịch truyền thông để giúp doanh nghiệp hiểu rõ các thủ đoạn lừa đảo phổ biến. Bên cạnh đó, cần tăng cường khung pháp lý điều chỉnh thương mại xuyên biên giới, đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp và thực thi pháp luật.

Một nội dung quan trọng khác là xây dựng và cung cấp các cơ sở dữ liệu đã được xác thực nhằm giúp doanh nghiệp nhận diện đối tác quốc tế uy tín, giảm nguy cơ trở thành nạn nhân của lừa đảo. Các cơ quan chức năng cũng có thể đầu tư vào những hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI nhằm nhận diện các mô hình giao dịch bất thường, tài liệu giả mạo và các giao dịch tài chính đáng ngờ.

Việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ, bao gồm hỗ trợ pháp lý hoặc tài chính cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi gian lận, sẽ góp phần tăng cường khả năng bảo vệ cộng đồng doanh nghiệp.

Phóng viên: Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!