Cơ chế quản lý chương trình giảm nghèo giai đoạn mới: Trao quyền nhiều hơn, đo hiệu quả từ cuộc sống người dân

Trong giai đoạn mới thực hiện Chương trình, Nhà nước đóng vai trò người mở đường, địa phương là người tổ chức thực hiện, còn người dân trở thành trung tâm của quá trình phát triển.

Phân cấp để chính sách giảm nghèo chạm đúng nhu cầu của người dân

Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia thành trong công cuộc giảm nghèo. Theo số liệu công bố kết quả rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025 trên phạm vi toàn quốc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tỷ lệ nghèo đa chiều chiếm 2,95% (trong đó tỷ lệ hộ nghèo là 1,30%; hộ cận nghèo 1,65%); tổng số hộ nghèo và hộ cận nghèo đa chiều là 1.089.151 hộ (gồm 480.278 hộ nghèo, 608.873 hộ cận nghèo).

Không đơn giản chỉ là câu chuyện của những con số, hành trình giảm nghèo đã từng bước tạo sinh kế ổn định, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng còn nhiều khó khăn.

Một trong những điểm đáng chú ý của giai đoạn 2026-2030 là xu hướng đẩy mạnh phân cấp trong quản lý các chương trình mục tiêu quốc gia và luôn lấy người dân làm trung tâm của mọi chính sách, giúp vùng lõi khó khăn của cả nước phát triển bền vững và hiệu quả hơn với quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” còn lãnh đạo Đảng và Nhà nước thường xuyên chỉ đạo. Tinh thần này xuất phát từ thực tế rằng chính quyền cơ sở là nơi hiểu rõ nhất người dân đang thiếu gì, cần gì và có thể làm gì.

Điều này cho phép chính quyền các tỉnh, thành phố dựa trên đặc thù về địa lý, văn hóa và điều kiện kinh tế của mình để đưa ra các quyết định phù hợp nhất. Khi quyền chủ động được trao nhiều hơn cho địa phương, các dự án giảm nghèo có thể được thiết kế sát thực tế hơn, tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc hỗ trợ không đúng nhu cầu.

“Mục tiêu là để mỗi đồng vốn từ ngân sách nhà nước và các nguồn lực xã hội khi đổ về vùng dân tộc miền núi đều phát huy tối đa hiệu quả”, Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Y Vinh Tơr nhấn mạnh.

Tuy nhiên, phân cấp không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Trái lại, quyền hạn lớn hơn phải đi kèm trách nhiệm lớn hơn. Nếu trước đây cơ chế quản lý thường chú trọng kiểm soát đầu vào như giải ngân bao nhiêu vốn, xây dựng bao nhiêu công trình, thì giai đoạn mới đòi hỏi chuyển mạnh sang đánh giá đầu ra và tác động thực chất. Một dự án chỉ thật sự thành công khi người dân có việc làm ổn định hơn, thu nhập cao hơn và khả năng chống chịu trước rủi ro tốt hơn. Đây chính là sự thay đổi tư duy quan trọng: đo hiệu quả bằng chất lượng cuộc sống thay vì chỉ đo bằng số lượng công trình.

Đích đến của giảm nghèo bền vững là năng lực tự chủ và cơ hội phát triển của người dân

Một hạn chế phổ biến trong nhiều chương trình hỗ trợ người dân trước đây là tâm lý phụ thuộc vào hỗ trợ. Khi chính sách được thiết kế theo hướng “cho cái gì, nhận cái đó”, người dân dễ trở thành đối tượng tiếp nhận thụ động. Điều này giúp giải quyết khó khăn trước mắt nhưng không tạo ra động lực vươn lên lâu dài.

Bài học kinh nghiệm của giai đoạn trước cũng cho thấy, một trong những điều tạo nên bước ngoặt của chương trình là cơ hội phát triển và năng lực tự vươn lên của người dân. Chương trình giảm nghèo giai đoạn 2026-2030, vì thế, đã có sự chuyển đổi từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo. Nhà nước đóng vai trò người mở đường, địa phương là người tổ chức thực hiện, còn người dân trở thành trung tâm của quá trình phát triển.

Trong giai đoạn mới, cơ chế quản lý mới mang đến cơ hội cho người dân tự đứng trên đôi chân của mình bởi người dân sẽ trở thành chủ thể của quá trình giảm nghèo thay vì là người thụ hưởng như trước đây. Điều đó thể hiện từ khâu xây dựng kế hoạch, lựa chọn mô hình sinh kế cho đến giám sát việc triển khai dự án. Người dân sẽ tham gia xác định nhu cầu ưu tiên, đề xuất phương án phù hợp với điều kiện thực tế của cộng đồng.

Bức tranh giảm nghèo của Việt Nam đang đối mặt với thách thức mới. Phần lớn hộ nghèo còn lại tập trung ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc những khu vực chịu tác động mạnh của thiên tai và biến đổi khí hậu. Đây là nhóm dân cư có nguy cơ tái nghèo cao nếu chỉ dựa vào hỗ trợ ngắn hạn.

Bộ Dân tộc và Tôn giáo xác định, giai đoạn 2026 - 2035 là thời kỳ bứt phá để thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số với mặt bằng chung của cả nước.

Do đó, trọng tâm của giai đoạn 2026-2030 sẽ là phát triển sinh kế và nâng cao năng lực sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số. Nghị quyết của Quốc hội về các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 cũng đã xác định mục tiêu thực hiện giảm nghèo đa chiều, bao trùm và bền vững, gắn với phát triển kinh tế - xã hội nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Vì vậy, nguồn lực đầu tư trong giai đoạn mới không chỉ dành cho hạ tầng, mà đang hướng mạnh vào đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm, phát triển kinh tế số, hỗ trợ khởi nghiệp và kết nối thị trường.

Khi quyền quyết định được đưa gần hơn với cơ sở, khi chính sách được thiết kế từ nhu cầu thực tiễn và khi người dân được trao cơ hội để làm chủ tương lai của mình, giảm nghèo sẽ là quá trình nâng một cộng đồng lên cao hơn trên nấc thang phát triển. Và đó cũng là thước đo chân thực nhất của một chương trình giảm nghèo bền vững trong giai đoạn mới.