Trong nhiều năm, công cuộc giảm nghèo ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chủ yếu gắn với các chính sách hỗ trợ về vốn, cây giống, vật nuôi hay đầu tư hạ tầng thiết yếu. Những chính sách này đã góp phần cải thiện đời sống người dân, song thực tiễn cũng cho thấy chỉ hỗ trợ nguồn lực là chưa đủ để tạo ra sự thay đổi lâu dài.
Điều quan trọng hơn là giúp người dân tham gia vào thị trường, có việc làm ổn định, tạo ra thu nhập từ chính lợi thế của địa phương mình. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030: phát huy vai trò chủ thể của người dân trong phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Tại nhiều địa phương vùng cao hôm nay, sự thay đổi ấy đang diễn ra thông qua kinh tế tập thể, các hợp tác xã (HTX) và các mô hình liên kết sản xuất. Từ những hộ sản xuất nhỏ lẻ, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số đang từng bước tham gia vào chuỗi giá trị hàng hóa, tiếp cận khoa học công nghệ, liên kết với doanh nghiệp và chủ động hơn trong quá trình phát triển kinh tế.
Đối với nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số, khó khăn lớn nhất không nằm ở việc thiếu đất hay thiếu sức lao động mà là thiếu khả năng tiếp cận thị trường. Trong thời gian dài, nhiều hộ dân sản xuất theo tập quán truyền thống, quy mô nhỏ lẻ và phụ thuộc vào thương lái. Sản phẩm làm ra thường bán ở dạng thô, giá trị gia tăng thấp, đầu ra thiếu ổn định. Khi được mùa thì mất giá, khi giá tăng lại không đủ sản lượng để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Bài toán này chỉ có thể được giải quyết khi người dân tham gia vào các mô hình liên kết sản xuất và chuỗi giá trị.
Tại Khánh Hòa, việc phát triển vùng cây hương liệu, dược liệu đang mở ra hướng đi mới cho đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực miền núi. Ông Lưu Văn Diễn, Chủ tịch HĐQT HTX Cơ giới - Xây dựng Vĩnh Thái cho biết, HTX đã kết nối nhiều HTX trong khu vực để hình thành Liên hiệp HTX Việt Nam - VN COOP khu vực Khánh Hòa với mục tiêu xây dựng vùng nguyên liệu dược liệu tập trung và liên kết với các doanh nghiệp chế biến.
Theo ông Diễn, khi vùng nguyên liệu được hình thành và doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào khâu chế biến, tiêu thụ, người dân không còn chỉ bán nguyên liệu thô mà trở thành một phần của chuỗi giá trị hoàn chỉnh. “Liên hiệp HTX sẽ giúp các HTX thành viên và bà con dân tộc thiểu số có thu nhập thường xuyên, ổn định. Qua đó tạo động lực để mở rộng vùng nguyên liệu, phát triển sản xuất và thoát nghèo bền vững”, ông Diễn chia sẻ.
Tương tự, tại Gia Lai - nơi có đông đồng bào Jrai và Bahnar sinh sống, nhiều HTX cà phê, hồ tiêu và cây ăn quả đang giúp người dân chuyển từ sản xuất tự phát sang sản xuất theo tiêu chuẩn thị trường. Hiện địa phương có 172 HTX nông nghiệp liên kết với doanh nghiệp tiêu thụ sản phẩm, 79 HTX ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất.
Thông qua các HTX, người dân được hướng dẫn quy trình sản xuất, áp dụng tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tham gia các hợp đồng liên kết tiêu thụ. Điều đó không chỉ giúp giảm rủi ro đầu ra mà còn nâng cao giá trị sản phẩm và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Điều đáng nói là sự thay đổi lớn nhất không nằm ở doanh thu hay sản lượng mà ở tư duy sản xuất của người dân. Từ chỗ chỉ quan tâm đến việc trồng và bán sản phẩm, họ bắt đầu quan tâm đến chất lượng, thương hiệu, thị trường và nhu cầu của người tiêu dùng.
Một minh chứng rõ nét cho quá trình đưa người dân từ sản xuất nhỏ lẻ tham gia sâu hơn vào thị trường là Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Sau hơn 8 năm triển khai trên phạm vi cả nước, OCOP đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, khơi dậy các sản phẩm đặc trưng địa phương và tạo cơ hội cho hàng nghìn hộ dân, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ tham gia chuỗi giá trị.
Đến nay, cả nước đã có hàng chục nghìn sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó nhiều sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Không ít sản phẩm như chè Shan tuyết, mật ong, thảo dược, cà phê, gia vị bản địa hay các sản phẩm thủ công truyền thống đã vượt ra khỏi phạm vi địa phương để tiếp cận hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu.
Đáng chú ý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP giai đoạn 2026-2035 với nhiều thay đổi mang tính nền tảng. Điểm mới của giai đoạn tới là chuyển trọng tâm từ phát triển số lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm. Trong đó, chuyển đổi số được xác định là một trong những trụ cột quan trọng thông qua việc ứng dụng công nghệ vào quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường trên các nền tảng thương mại điện tử.
Dự thảo cũng khuyến khích mạnh mẽ sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể sản xuất ở vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Điều này cho thấy OCOP không còn đơn thuần là chương trình phát triển sản phẩm địa phương mà đang từng bước trở thành công cụ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực kinh tế cộng đồng và tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân nông thôn, miền núi.
Nói đến HTX, nhiều người vẫn nghĩ đây đơn thuần là nơi tập hợp người dân để tiêu thụ nông sản. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương miền núi hiện nay, HTX đang đảm nhận vai trò lớn hơn rất nhiều. Không ít HTX đã trở thành nơi đào tạo kỹ năng sản xuất, hướng dẫn ứng dụng khoa học công nghệ, hỗ trợ chuyển đổi số và kết nối với doanh nghiệp. Đối với nhiều hộ dân vùng cao, đây là môi trường đầu tiên giúp họ tiếp cận với các yêu cầu của nền sản xuất hàng hóa hiện đại.
Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều địa phương đang phát triển các ngành hàng có giá trị gia tăng cao như dược liệu, cà phê đặc sản, nông sản hữu cơ hay sản phẩm OCOP, vai trò của HTX ngày càng rõ nét.
Theo nhiều chuyên gia, giảm nghèo bền vững không chỉ là tăng thu nhập trong ngắn hạn mà còn phải giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất và khả năng thích ứng với thị trường. HTX chính là một trong những công cụ hiệu quả để thực hiện mục tiêu đó.
Khi người dân biết cách liên kết, tổ chức sản xuất và chia sẻ lợi ích với nhau, khả năng chống chịu trước những biến động của thị trường cũng được cải thiện đáng kể.
Điểm đáng chú ý trong giai đoạn hiện nay là các chính sách giảm nghèo đang dần chuyển từ hỗ trợ đơn thuần sang tạo điều kiện để người dân tự vận hành và phát triển sinh kế.
Thực tế cho thấy những mô hình giảm nghèo hiệu quả nhất thường là những mô hình mà người dân tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, kinh doanh và hưởng lợi. Khi trở thành thành viên HTX hay tham gia các chuỗi liên kết, người dân không chỉ nhận được nguồn lực mà còn được trao cơ hội để phát triển.
Từ chỗ phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài, họ chủ động học kỹ thuật mới, mở rộng sản xuất, tìm kiếm thị trường và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm của mình. Theo ông Nguyễn Đình Tuấn, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, nhiều HTX hiện nay đang từng bước hoạt động đúng bản chất, tập trung hỗ trợ thành viên thông qua cung ứng dịch vụ và tạo việc làm. Nhiều HTX đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ thông tin trong quản trị, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất và mở rộng liên kết với doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả hơn nữa, các HTX cần chuyển mạnh từ mô hình hoạt động hình thức sang mô hình thực chất, gắn với nhu cầu thị trường, tham gia sâu vào chuỗi giá trị, đẩy mạnh chuyển đổi số và mở rộng kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Hành trình từ hộ nghèo đến mắt xích chuỗi giá trị vì thế không đơn thuần là câu chuyện tăng thu nhập. Đó là hành trình thay đổi vị thế của người dân trong phát triển kinh tế - xã hội.
Khi đồng bào dân tộc thiểu số được tiếp cận thị trường, được tham gia các chuỗi liên kết sản xuất và trở thành trung tâm của quá trình phát triển, họ không còn là đối tượng thụ hưởng chính sách mà trở thành chủ thể phát triển. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nông thôn mới, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững trong giai đoạn mới.