Thiết kế lại phương pháp tính thuế chuyển nhượng để khuyến khích minh bạch thị trường vốn

Điểm mới quan trọng của dự thảo là thống nhất phương pháp tính thuế đối với chuyển nhượng vốn, không còn phân biệt tình trạng cư trú.

Đánh giá một số quy định mới tại dự thảo Nghị định, PGS.TS. Lê Xuân Trường, Trưởng Khoa Thuế và Hải quan (Học viện Tài chính) đã phân tích rõ những điểm thay đổi quan trọng liên quan đến phương pháp tính thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn và chuyển nhượng chứng khoán của cá nhân.

Theo PGS.TS. Lê Xuân Trường, về bản chất, chuyển nhượng chứng khoán là một bộ phận của chuyển nhượng vốn, tuy nhiên dưới góc độ pháp lý và quản lý thuế, hai hoạt động này từ trước đến nay vẫn được tách biệt. Điều này xuất phát từ cách tiếp cận của các hệ thống pháp luật khác nhau.

Cụ thể, theo pháp luật về chứng khoán, chứng khoán bao gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng khoán phái sinh và các loại giấy tờ có giá khác. Trong khi đó, theo pháp luật về doanh nghiệp, “phần vốn” được hiểu là phần vốn góp trong các loại hình doanh nghiệp như công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân. Riêng đối với công ty cổ phần, phần vốn được thể hiện dưới dạng cổ phiếu và được coi là một loại chứng khoán.

Chính vì sự khác biệt này, dù cùng là hoạt động chuyển nhượng vốn, nhưng trước đây chính sách thuế lại chia thành hai cách tiếp cận khác nhau. Đối với chuyển nhượng vốn (không phải chứng khoán), cá nhân cư trú phải nộp thuế 20% trên phần thu nhập (lợi nhuận) từ chuyển nhượng; trong khi cá nhân không cư trú áp dụng mức thuế 0,1% trên giá chuyển nhượng. Ngược lại, đối với chuyển nhượng chứng khoán, dù là cá nhân cư trú hay không cư trú đều áp dụng chung mức thuế 0,1% trên giá trị giao dịch.

PGS.TS. Lê Xuân Trường cho rằng cách phân biệt giữa cá nhân cư trú và không cư trú trong hoạt động chuyển nhượng vốn trước đây là chưa thực sự hợp lý, thiếu nhất quán. Do đó, điểm mới quan trọng của dự thảo lần này là thống nhất phương pháp tính thuế đối với chuyển nhượng vốn, không còn phân biệt tình trạng cư trú.

Theo đó, đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn, cá nhân (dù cư trú hay không cư trú) đều áp dụng một trong hai phương pháp: nếu xác định được thu nhập (tức giá chuyển nhượng trừ giá vốn và chi phí liên quan) thì áp dụng thuế suất 20% trên phần thu nhập; trường hợp không xác định được giá vốn và chi phí thì áp dụng thuế suất 2% trên giá chuyển nhượng.

Riêng đối với chuyển nhượng chứng khoán, chính sách thuế không thay đổi, tiếp tục áp dụng mức 0,1% trên giá trị giao dịch cho mỗi lần chuyển nhượng.

Một điểm đáng chú ý khác trong dự thảo Nghị định là việc làm rõ cách phân loại đối với cổ phần chưa niêm yết hoặc chưa đăng ký giao dịch trên Sở Giao dịch chứng khoán. Theo đó, các trường hợp này sẽ được xếp vào nhóm chuyển nhượng vốn thay vì chuyển nhượng chứng khoán để áp dụng phương pháp tính thuế tương ứng (20% trên thu nhập hoặc 2% trên giá chuyển nhượng), thay vì mức 0,1% như đối với chứng khoán niêm yết.

Lý giải về cách tiếp cận này, PGS.TS. Lê Xuân Trường cho biết mục tiêu cốt lõi là thúc đẩy tính minh bạch của thị trường. Đối với các giao dịch trên Sở Giao dịch chứng khoán, thông tin về giá và khối lượng giao dịch được công khai, minh bạch, cơ quan quản lý có thể dễ dàng kiểm soát, do đó áp dụng mức thuế thấp 0,1% trên giá trị giao dịch.

Ngược lại, đối với các giao dịch không niêm yết, việc xác định giá mua, giá bán và lợi nhuận thường khó khăn hơn, thiếu minh bạch và khó kiểm soát. Trong trường hợp không xác định được chi phí, việc áp dụng mức thuế 2% trên giá chuyển nhượng sẽ cao hơn đáng kể so với mức 0,1%, qua đó tạo động lực để các doanh nghiệp và nhà đầu tư chuyển sang giao dịch trên các thị trường có tổ chức, minh bạch hơn.

“Chính sách thuế lần này không chỉ nhằm thu đúng, thu đủ mà còn mang tính định hướng, khuyến khích các giao dịch minh bạch, thúc đẩy doanh nghiệp tham gia niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên thị trường chính thức”, PGS.TS. Lê Xuân Trường nhấn mạnh.

Theo đánh giá, những điều chỉnh này góp phần khắc phục bất cập trong chính sách cũ, đồng thời tạo nền tảng để thị trường vốn phát triển lành mạnh, minh bạch hơn, phù hợp với định hướng trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng của nền kinh tế.