 |
| Các chuyên gia tham gia thảo luận tại phiên chiều của Diễn đàn. |
Ngành phát thải lớn trước áp lực hạn ngạch
Tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lược doanh nghiệp tham gia thị trường các-bon” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 17/4/2026, PGS.TS. Lương Đức Long, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho hay, ngành xi măng hiện là một trong 3 lĩnh vực được lựa chọn thí điểm hạn ngạch phát thải. Trong giai đoạn 2025-2026, có 51 trong tổng số 61 doanh nghiệp xi măng phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, với hạn ngạch phát thải chiếm khoảng 28% tổng hạn ngạch toàn quốc.
Ông Long cho biết, năm 2025, sản lượng xi măng đạt 96,36 triệu tấn, trong khi lượng phát thải ước tính khoảng 84 triệu tấn CO₂ tương đương. Khoảng cách lớn giữa lượng phát thải thực tế và hạn ngạch được phân bổ đang tạo ra sức ép đáng kể lên doanh nghiệp trong việc điều chỉnh công nghệ và phương thức sản xuất.
Theo đại diện Hiệp hội Xi măng Việt Nam, nguồn phát thải chính của ngành xi măng gồm phản ứng phân hủy đá vôi trong quá trình sản xuất clinker, nhiên liệu sử dụng trong lò nung và tiêu thụ điện năng. Trong đó, phần phát thải từ phản ứng hóa học chiếm khoảng 55% tổng lượng phát thải, được xem là loại phát thải khó cắt giảm nhất nếu vẫn duy trì công nghệ truyền thống.
Trước thực tế này, ông Long cho rằng, trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần tập trung vào các giải pháp có hiệu quả nhanh như giảm tỷ lệ clinker trong xi măng, tối ưu hóa hiệu suất nhiệt - điện và tăng sử dụng nhiên liệu thay thế.
Về dài hạn, các công nghệ thu giữ và lưu trữ các-bon (CCS/CCU) sẽ đóng vai trò then chốt để xử lý phần phát thải khó giảm. Tuy nhiên, mức độ chuẩn bị giữa các doanh nghiệp vẫn chưa đồng đều khi không ít doanh nghiệp vẫn chưa xây dựng được năng lực nội tại, phải thuê đơn vị bên ngoài thực hiện kiểm kê khí nhà kính.
Tương tự, TS. Nguyễn Phương Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP. Hồ Chí Minh cho rằng, nhu cầu tham gia thị trường các-bon hiện rất lớn, đặc biệt trong nhóm doanh nghiệp xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động chuyển đổi xanh từ sớm do yêu cầu của đối tác quốc tế, song khi bước vào thị trường các-bon, họ vẫn gặp không ít rào cản về thông tin, pháp lý và nhân lực chuyên trách.
Một vấn đề đáng chú ý là quyền sở hữu tín chỉ các-bon vẫn chưa được làm rõ trong nhiều trường hợp. Điều này khiến doanh nghiệp thận trọng khi đầu tư, bởi quá trình hình thành một tín chỉ các-bon có thể kéo dài từ 1,5 đến 2 năm, đòi hỏi chi phí và quy trình kỹ thuật phức tạp.
Rào cản dữ liệu và tiêu chuẩn
Ngoài ra, nếu trước đây nhiều doanh nghiệp lo ngại thiếu vốn cho chuyển đổi xanh, thì thực tế hiện nay cho thấy thách thức lớn nhất lại nằm ở dữ liệu và công nghệ.
Theo PGS.TS. Phạm Hoàng Lương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, nền tảng của thị trường các-bon là khả năng đo lường chính xác lượng phát thải. Tuy nhiên, đây là công việc phức tạp, phụ thuộc vào công nghệ sản xuất, quy mô hoạt động và loại nguyên liệu sử dụng. Nhiều nguồn phát thải lớn vẫn chưa có hệ số phát thải cụ thể, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình kiểm kê và lập báo cáo. Điều này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ mà còn tiềm ẩn rủi ro khi tham gia thị trường.
Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam chia sẻ, việc chuyển đổi công nghệ trong ngành xi măng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, bởi mỗi dây chuyền sản xuất thường có giá trị đầu tư từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD. Trong bối cảnh đó, nếu thiếu cơ chế ghi nhận rõ ràng đối với các giải pháp giảm phát thải, doanh nghiệp sẽ khó mạnh dạn đầu tư.
Một ví dụ điển hình là việc sử dụng rác thải làm nhiên liệu thay thế trong sản xuất xi măng. Đây là giải pháp đã được nhiều quốc gia áp dụng để giảm phát thải methane từ bãi chôn lấp, nhưng tại Việt Nam, cơ chế ghi nhận và khấu trừ lượng phát thải giảm từ giải pháp này vẫn chưa được hướng dẫn đầy đủ.
Hơn nữa, theo TS. Nguyễn Phương Nam, trong nhiều trường hợp, vấn đề tài chính không phải là rào cản lớn nhất. Các tổ chức tín dụng hiện sẵn sàng cấp vốn cho các dự án xanh, nhưng điều kiện tiên quyết là dự án phải minh bạch, có dữ liệu đầy đủ và khả năng sinh lời rõ ràng. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không thể tiếp cận thị trường các-bon theo cách thử nghiệm ngắn hạn, mà cần xây dựng chiến lược dài hạn về dữ liệu, nhân lực và quản trị phát thải.
Từ góc độ quốc tế, ông Win Sim Tan, đại diện khu vực Verra (tổ chức phi lợi nhuận quốc tế liên quan đến thiết lập tiêu chuẩn cho vận hành thị trường các-bon - PV) cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến nhiều dự án thất bại là lựa chọn sai phương pháp luận hoặc không xác định rõ thị trường mục tiêu ngay từ đầu.
Theo ông Win Sim Tan, một dự án các-bon không chỉ là hoạt động kỹ thuật, mà là một chuỗi quy trình kéo dài, từ lựa chọn phương pháp luận, xây dựng tài liệu thiết kế, thẩm định đến phát hành tín chỉ. Nếu không chuẩn bị kỹ lưỡng từ đầu, dự án có thể rơi vào tình trạng “tài sản mắc kẹt”, tức là tạo ra tín chỉ nhưng không có bên mua phù hợp.
Ở góc độ thị trường, ông Saurabh Joshi, đại diện Climate Impact X (nền tảng trao đổi và đấu giá tín chỉ các-bon tại Singapore) cho biết hành vi của người mua tín chỉ đang thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây nhu cầu chủ yếu tập trung vào số lượng, thì hiện nay các tiêu chí về tính minh bạch, phương pháp luận và lợi ích bổ sung cho môi trường hoặc cộng đồng đang trở thành yếu tố quyết định. Thị trường các-bon toàn cầu vẫn duy trì quy mô giao dịch khoảng 200 triệu tấn mỗi năm kể từ năm 2021, song xu hướng giao dịch đang chuyển dần sang các hợp đồng kỳ hạn nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định trong tương lai.
Những thay đổi này buộc các dự án phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn. Đồng thời, hệ thống dữ liệu và quy trình kiểm chứng cần được xây dựng chặt chẽ ngay từ đầu. Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Ryan Cook, đại diện tổ chức tư vấn chính sách Climateworks Centre (Australia) cho rằng, mô hình tài chính hỗn hợp, kết hợp nguồn vốn nhà nước, quỹ đầu tư và doanh nghiệp, đang trở thành xu hướng quan trọng giúp tăng tính khả thi cho các dự án các-bon. Cách tiếp cận này giúp giảm rủi ro tài chính và tạo dòng tiền ổn định cho nhà đầu tư.
Theo các chuyên gia, thực tế cho thấy doanh nghiệp Việt Nam không thiếu tiềm năng tham gia thị trường này, đặc biệt trong các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, nông nghiệp và vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp không thể thực hiện "nửa vời' mà cần chủ động xây dựng năng lực nội tại thay vì phụ thuộc vào tư vấn bên ngoài. Nếu những yếu tố này được xử lý kịp thời, thị trường các-bon không chỉ là công cụ giảm phát thải, mà còn có thể trở thành động lực mới cho tăng trưởng xanh trong giai đoạn tới.
