 |
| Hội nghị hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026. Ảnh: moet. |
Ngày 13/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các Bộ: Khoa học và Công nghệ, Công an, Tài chính, Công Thương tổ chức Hội nghị hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026. Với chủ đề “Từ bài toán đến thị trường - Hợp tác 3 Nhà kiến tạo đột phá khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”, hội nghị đặt trọng tâm vào hiệu quả hợp tác thực chất.
Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, yêu cầu gắn kết nghiên cứu khoa học với nhu cầu phát triển kinh tế ngày càng trở nên cấp thiết. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp dẫn dắt nhu cầu thị trường, còn các trường đại học và viện nghiên cứu cung cấp tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Thực tế cho thấy, nhiều chương trình hợp tác đã được triển khai, song khoảng cách giữa ký kết thỏa thuận và hình thành sản phẩm vẫn là vấn đề đáng quan tâm. Những vướng mắc về nguồn lực đầu tư, cơ chế thử nghiệm, quyền khai thác kết quả nghiên cứu khiến không ít ý tưởng khoa học gặp khó khăn trong quá trình ứng dụng, ảnh hưởng đến hiệu quả liên kết giữa các chủ thể.
Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho rằng, hiệu quả hợp tác cần được đánh giá thông qua những bài toán thực tiễn đã giải quyết, nguồn lực được huy động và sản phẩm được thị trường chấp nhận. Đây là những tiêu chí phản ánh rõ hơn giá trị của hoạt động nghiên cứu, thay cho việc chú trọng số lượng thỏa thuận ký kết.
Theo Thứ trưởng Phạm Quang Hưng, doanh nghiệp và đơn vị sử dụng kết quả nghiên cứu cần tham gia ngay trong giai đoạn xác định nhiệm vụ. Doanh nghiệp đưa ra yêu cầu thực tế, nhà trường đề xuất giải pháp công nghệ, Nhà nước xác định những nội dung cần hỗ trợ. Trong quá trình thử nghiệm, các bên cùng đánh giá kết quả, phân định trách nhiệm và thống nhất phương án đưa sản phẩm vào sử dụng.
Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp hoạt động nghiên cứu bám sát nhu cầu của nền kinh tế, hạn chế tình trạng kết quả khoa học thiếu địa chỉ ứng dụng. Khi bài toán thực tiễn trở thành điểm xuất phát, các bên có cơ sở xác định mục tiêu, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả, tạo nền tảng cho những chương trình hợp tác có chiều sâu, khả năng phát triển lâu dài.
 |
| Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: moet. |
Thu hẹp “thung lũng chết” giữa nghiên cứu và thương mại hóa
Một trong những vấn đề nổi bật được các đại biểu thảo luận là khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và sản phẩm đủ điều kiện tham gia thị trường. Đây được xem là điểm nghẽn lớn đối với quá trình phát triển công nghệ cao, đặc biệt ở những lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian nghiên cứu kéo dài và năng lực thử nghiệm chuyên sâu.
Chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, ông Nguyễn Cương Hoàng, Giám đốc Trung tâm Bán dẫn Viettel, Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội, cho rằng điều quan trọng là xác định chủ thể đủ năng lực đồng hành cùng nhiệm vụ nghiên cứu đến giai đoạn hoàn thiện sản phẩm. Một kết quả khoa học có tiềm năng vẫn cần trải qua nhiều bước phát triển trước khi đáp ứng yêu cầu ứng dụng.
Theo ông Hoàng, trong lĩnh vực công nghệ cao, Viettel đã triển khai mô hình hợp tác với sự phân công tương đối rõ ràng. Cơ quan quản lý xác định nhu cầu, đặt hàng nhiệm vụ; doanh nghiệp đảm nhận thiết kế, tích hợp và hoàn thiện sản phẩm; các viện nghiên cứu, trường đại học tham gia phát triển công nghệ, phối hợp giải quyết những vấn đề kỹ thuật phát sinh trong quá trình triển khai.
Trong gần 20 năm phát triển các sản phẩm công nghệ cao, Viettel đã hợp tác với nhiều cơ sở đào tạo, nghiên cứu như Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Đáng chú ý, hoạt động hợp tác với Đại học Bách khoa TP.HCM còn gắn với xây dựng chương trình đào tạo ở 5 ngành, đưa sinh viên năm thứ ba, thứ tư tham gia dự án thực tế.
Tuy nhiên, theo đại diện Viettel, mức độ hoàn thiện công nghệ giữa kết quả nghiên cứu và yêu cầu thương mại hóa vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể. Trên thang đánh giá gồm 9 mức độ, nhiều kết quả nghiên cứu tại trường đại học mới đạt mức 4-5, trong khi doanh nghiệp thường cần công nghệ đạt mức 7-9 để có thể phát triển thành sản phẩm ứng dụng.
Khoảng cách này được giới nghiên cứu gọi là “thung lũng chết” của công nghệ. Để vượt qua giai đoạn đó, sản phẩm cần tiếp tục được đầu tư thử nghiệm, kiểm chứng, hoàn thiện thiết kế và đánh giá khả năng ứng dụng. Đây là quá trình tiêu tốn nhiều nguồn lực, tiềm ẩn rủi ro, vượt quá khả năng tự bảo đảm của nhiều trường đại học và doanh nghiệp.
Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, ông Nguyễn Cương Hoàng đề xuất mô hình “Nhà nước đặt hàng, doanh nghiệp dẫn dắt, viện trường đồng hành”. Theo đó, Nhà nước định hướng nhiệm vụ, chia sẻ rủi ro; doanh nghiệp xác định nhu cầu, đồng tài trợ và tổ chức thương mại hóa; các cơ sở nghiên cứu tập trung phát triển công nghệ lõi, đồng thời cung cấp nguồn nhân lực phục vụ quá trình hoàn thiện sản phẩm.
Đại diện Viettel kiến nghị xây dựng cơ chế đặt hàng theo chương trình nhiều năm, ưu tiên doanh nghiệp có năng lực dẫn dắt và triển khai đồng tài trợ thông qua các quỹ phát triển khoa học, công nghệ. Cùng với đó, cần có mẫu thỏa thuận hợp tác ba bên quy định rõ quyền sử dụng kết quả nghiên cứu, sở hữu trí tuệ và nguyên tắc phân chia lợi ích.
Đặc biệt, cơ chế Nhà nước trở thành khách hàng đầu tiên đối với những sản phẩm công nghệ chiến lược được xem là giải pháp đáng chú ý. Khi có đơn hàng ban đầu, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở đầu tư hoàn thiện công nghệ, mở rộng sản xuất và phát triển thị trường, qua đó tăng khả năng đưa các kết quả nghiên cứu khoa học vào ứng dụng thực tế.
Cùng bàn về hiệu quả liên kết ba nhà, PGS.TS. Vũ Văn Tích, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy đánh giá hoạt động hợp tác. Theo ông, số lượng hội nghị, hợp đồng hay biên bản ghi nhớ chưa phản ánh đầy đủ những đóng góp thực chất của khoa học, công nghệ đối với nền kinh tế.
Thước đo cần hướng đến những kết quả có thể kiểm chứng, gồm bài toán đã giải quyết, sản phẩm được thương mại hóa, doanh nghiệp công nghệ được hình thành và giá trị kinh tế tạo ra. Đối với các trường đại học, hiệu quả hợp tác cần gắn với khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển tài sản trí tuệ và đưa kết quả nghiên cứu phục vụ nhu cầu thực tiễn.
PGS.TS. Vũ Văn Tích cũng đề xuất tạo điều kiện để nhà khoa học tham gia thành lập doanh nghiệp, khai thác tài sản trí tuệ và hưởng lợi ích kinh tế tương xứng với đóng góp nghiên cứu. Cơ chế này có thể thúc đẩy sự hình thành các doanh nghiệp khởi nguồn tại trường đại học, viện nghiên cứu, đồng thời tạo thêm động lực phát triển những sản phẩm công nghệ có giá trị thương mại.
Một vấn đề khác cần giải quyết là sự thiếu hụt đội ngũ chuyên gia kết nối cung - cầu công nghệ. Hoạt động này đòi hỏi kiến thức khoa học, kinh nghiệm quản lý và hiểu biết thị trường. Việc phát triển các tổ chức môi giới công nghệ chuyên nghiệp sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận kết quả nghiên cứu phù hợp, đồng thời hỗ trợ nhà khoa học tìm kiếm đối tác triển khai và thương mại hóa.
Bên cạnh đó, các cơ chế về tổ chức, nhân sự và tài chính tại cơ sở nghiên cứu cần tiếp tục được hoàn thiện. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia giảng dạy, phối hợp nghiên cứu, sử dụng chung phòng thí nghiệm sẽ góp phần tiết kiệm nguồn lực, nâng cao chất lượng đào tạo và tạo môi trường thuận lợi để các ý tưởng khoa học được thử nghiệm trong điều kiện thực tế.
Hội nghị triển khai ba phiên chuyên đề xoay quanh cơ chế Nhà nước đặt hàng, doanh nghiệp dẫn dắt, đại học đồng hành; hợp tác nghiên cứu theo nhu cầu doanh nghiệp, địa phương; thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển doanh nghiệp khởi nguồn. Những nội dung này hướng đến mục tiêu tháo gỡ rào cản, thúc đẩy liên kết thực chất và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ chiến lược.
