Quỹ hưu trí: Mảnh ghép còn thiếu của thị trường vốn Việt Nam

Quỹ hưu trí được kỳ vọng trở thành nguồn vốn dài hạn quan trọng cho thị trường vốn Việt Nam.

Nghịch lý của một nền kinh tế tiết kiệm cao

Những năm gần đây, quy mô tiết kiệm của người dân Việt Nam liên tục gia tăng cùng với sự mở rộng của tầng lớp trung lưu và tăng trưởng thu nhập. Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực này vẫn nằm trong hệ thống ngân hàng hoặc tập trung vào các kênh đầu tư truyền thống như bất động sản. Trong khi đó, thị trường vốn vẫn chưa hình thành được lực lượng nhà đầu tư tổ chức đủ lớn để đóng vai trò dẫn dắt dòng vốn dài hạn.

Đây là nghịch lý không chỉ của Việt Nam mà cũng từng xuất hiện ở nhiều nền kinh tế châu Á trong giai đoạn đầu phát triển thị trường tài chính. Khi nguồn tiết kiệm trong xã hội gia tăng nhưng thiếu các định chế trung gian đủ mạnh để phân bổ vốn hiệu quả, nền kinh tế sẽ tiếp tục phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, trong khi thị trường vốn khó phát huy đầy đủ vai trò dẫn vốn trung và dài hạn.

Bà Nguyễn Hoài Thu, Phó Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ VinaCapital.

Theo bà Nguyễn Hoài Thu, Phó Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ VinaCapital, quỹ hưu trí được kỳ vọng sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng đối với sự phát triển của thị trường vốn Việt Nam. Khi thu nhập người dân gia tăng và nhu cầu quản lý tài sản ngày càng lớn, các sản phẩm đầu tư dài hạn có cơ hội mở rộng, qua đó góp phần thúc đẩy giai đoạn phát triển tiếp theo của hệ sinh thái tài chính trong nước.

Theo bà Thu, Việt Nam đang đứng trước giai đoạn có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển ngành quản lý tài sản. Khi thu nhập bình quân đầu người tiến gần ngưỡng 5.000 USD, nhu cầu tích lũy và đầu tư dài hạn sẽ gia tăng mạnh hơn. Đây cũng là nền tảng để các sản phẩm đầu tư dài hạn, trong đó có quỹ hưu trí, mở rộng quy mô trong những năm tới.

Từ góc độ thị trường vốn, vấn đề không chỉ nằm ở việc phát triển thêm một sản phẩm tài chính mới. Quan trọng hơn, quỹ hưu trí có thể trở thành cầu nối giúp chuyển hóa nguồn tiết kiệm đang phân tán trong nền kinh tế thành nguồn vốn đầu tư dài hạn, tạo thêm lực cầu ổn định cho cổ phiếu, trái phiếu và các dự án phát triển dài hạn.

Cửa sổ cơ hội 10 năm cho nguồn vốn chiến lược

Theo bà Nguyễn Hoài Thu, Việt Nam đang đứng trước “cửa sổ cơ hội 10 năm” để phát triển ngành quản lý tài sản và các định chế đầu tư dài hạn. Nhận định này xuất phát từ những thay đổi mang tính cấu trúc của nền kinh tế.

Thu nhập người dân đang cải thiện, tầng lớp trung lưu tiếp tục mở rộng và nhu cầu chuẩn bị tài chính cho tuổi nghỉ hưu ngày càng rõ nét hơn. Trong khi đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn đặt ra yêu cầu phải đa dạng hóa các kênh tích lũy ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội truyền thống.

Từ góc nhìn của thị trường vốn, đây không chỉ là câu chuyện an sinh. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để hình thành một lớp nhà đầu tư tổ chức mới với tầm nhìn dài hạn.

Thực tế, phần lớn các thị trường phát triển đều dựa trên sự hiện diện của các nhà đầu tư tổ chức lớn như quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm hay các quỹ đầu tư dài hạn. Khác với dòng tiền cá nhân thường chịu tác động mạnh từ tâm lý thị trường, các tổ chức này có khả năng duy trì chiến lược đầu tư xuyên suốt nhiều chu kỳ kinh tế, qua đó góp phần giảm biến động và nâng cao chất lượng tăng trưởng của thị trường vốn.

Nếu tận dụng được giai đoạn 10 năm tới để thúc đẩy sự phát triển của quỹ hưu trí, Việt Nam có cơ hội hình thành một nguồn vốn nội địa quy mô lớn, bổ sung cho dòng vốn nước ngoài và giảm bớt sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng.

Ông Dominic Scriven, Chủ tịch Dragon Capital.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, các quỹ hưu trí không chỉ là công cụ đảm bảo an sinh mà còn là nguồn vốn đầu tư dài hạn quan trọng cho nền kinh tế. Theo ông Dominic Scriven, Chủ tịch Dragon Capital, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khuôn khổ cho hệ thống hưu trí bổ sung, qua đó góp phần hình thành nguồn vốn dài hạn và hỗ trợ sự phát triển bền vững của thị trường vốn. Nhận định này cho thấy quỹ hưu trí không đơn thuần là sản phẩm tài chính dành cho người lao động, mà còn là một cấu phần quan trọng trong quá trình phát triển thị trường vốn Việt Nam.

Từ Australia đến Singapore: Việt Nam đang ở đâu?

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, sự lớn mạnh của các quỹ hưu trí không chỉ góp phần bảo đảm an sinh tài chính mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của thị trường vốn.

Tại Australia, hệ thống Superannuation được xem là một trong những mô hình thành công nhất thế giới khi quản lý lượng tài sản tương đương hơn 200% GDP. Tại Singapore, Quỹ Tiết kiệm Trung ương (CPF) không chỉ đóng vai trò đảm bảo an sinh mà còn trở thành nguồn vốn quan trọng cho nền kinh tế. Trong khi đó, Malaysia cũng xây dựng được hệ thống quỹ hưu trí quy mô lớn thông qua Quỹ Tiết kiệm Người lao động (EPF), hiện quản lý lượng tài sản lên tới hàng trăm tỷ USD.

Điểm chung của các mô hình này là khả năng huy động nguồn tiết kiệm dài hạn từ người dân và chuyển hóa thành nguồn vốn đầu tư cho doanh nghiệp, hạ tầng và thị trường tài chính. Nhờ đó, các quốc gia không chỉ xây dựng được hệ thống hưu trí bền vững mà còn hình thành lực lượng nhà đầu tư tổ chức có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của thị trường vốn.

So với các quốc gia trong khu vực, thị trường quỹ hưu trí của Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Sau gần một thập kỷ triển khai mô hình quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện, cả nước hiện mới có khoảng 7 quỹ hưu trí với tổng tài sản ròng hơn 2.200 tỷ đồng và khoảng 28.600 người tham gia. Quy mô này còn rất nhỏ so với tiềm năng của nền kinh tế cũng như so với các thị trường trong khu vực.

Tuy nhiên, khoảng cách đó cũng đồng nghĩa với dư địa phát triển rất lớn trong tương lai. Khi thu nhập người dân tăng lên, nhận thức về đầu tư dài hạn được cải thiện và khuôn khổ chính sách tiếp tục hoàn thiện, quỹ hưu trí có thể trở thành một trong những định chế quan trọng nhất của thị trường tài chính Việt Nam.

Nếu FTSE hay MSCI có thể mang tới dòng vốn quốc tế sau khi Việt Nam được nâng hạng, thì các quỹ hưu trí lại có khả năng tạo ra nguồn vốn nội địa bền vững hơn nhiều. Về dài hạn, sức mạnh của thị trường vốn không chỉ được đo bằng quy mô vốn hóa hay thanh khoản, mà còn bằng khả năng hình thành các định chế đầu tư dài hạn đủ lớn để đồng hành cùng nền kinh tế qua nhiều chu kỳ tăng trưởng. Trong bức tranh đó, quỹ hưu trí có thể chính là mảnh ghép còn thiếu của thị trường vốn Việt Nam.