 |
| Khoa học công nghệ và chuyển đổi số được xem là nền tảng để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng GDP 2 con số giai đoạn 2026-2030. |
Xây dựng nền kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ
Chia sẻ tại Diễn đàn “Hợp tác và Phát triển” lần thứ II năm 2026 của Học viện Tài chính tổ chức mới đây, PGS. TS Trần Kim Chung, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho biết, Đại hội XIV của Đảng xác định mục tiêu xây dựng mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ đạo.
Đáng chú ý, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 đạt từ 10%/năm trở lên. “Đây là yêu cầu rất cao nhưng được đánh giá có thể thực hiện nếu tạo được đột phá về thể chế, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời thúc đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước”, PGS. TS Trần Kim Chung nêu nhận định.
Nhiều loại hình kinh tế mới đang hình thành như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế dữ liệu và kinh tế tầm thấp. Đáng chú ý, lần đầu tiên Việt Nam xuất khẩu 5.000 máy bay vận tải không người lái sang Hàn Quốc, cho thấy khả năng tham gia sâu hơn vào các ngành công nghệ cao và chuỗi giá trị mới của thế giới. |
Theo PGS. TS Trần Kim Chung, các lý thuyết tăng trưởng hiện đại đều khẳng định khoa học công nghệ là nền tảng của phát triển dài hạn. Nếu mô hình tăng trưởng cổ điển xem công nghệ là yếu tố bên ngoài nền kinh tế thì lý thuyết tăng trưởng nội sinh lại coi đổi mới sáng tạo, đầu tư nghiên cứu và tri thức là trung tâm cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số trở thành nền tảng tái cấu trúc toàn diện nền kinh tế và quản trị quốc gia.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia thành công nhờ ưu tiên khoa học công nghệ. Điển hình như Trung Quốc thúc đẩy chiến lược “Made in China 2025”, kết hợp thị trường với điều tiết nhà nước. Hàn Quốc xây dựng mô hình “Nhà nước kiến tạo phát triển”, tập trung nguồn lực vào công nghiệp và công nghệ cao. Singapore phát triển kinh tế tri thức bằng quản trị hiện đại và thu hút nhân tài toàn cầu. Các quốc gia tăng trưởng nhanh đều dựa trên đổi mới sáng tạo và hạ tầng hiện đại để tạo động lực phát triển bền vững.
Trong khi đó, Nhật Bản thời hậu chiến, Hàn Quốc, Trung Quốc hay gần đây là Ấn Độ đều từng đạt tăng trưởng 2 con số nhờ đầu tư mạnh vào công nghệ, công nghiệp hóa và hạ tầng chiến lược. Điều này cho thấy mô hình phát triển dựa vào lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng vốn đầu tư đã dần tới hạn.
“Việt Nam muốn tăng trưởng nhanh và bền vững phải chuyển sang mô hình dựa trên tri thức, công nghệ và năng suất lao động thay vì phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào truyền thống”, PGS. TS Trần Kim Chung khẳng định.
Mở không gian tăng trưởng từ các ngành kinh tế mới
Dù vậy, PGS. TS Trần Kim Chung cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế lớn của mô hình tăng trưởng hiện nay. Văn kiện Đại hội XIV đánh giá mô hình cũ chưa dựa trên nền tảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; năng suất lao động và năng suất tổng hợp còn thấp; cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm; nội lực nền kinh tế còn yếu. Mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2020 đã không đạt được và nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu.
Không những vậy, bối cảnh thế giới từ nay đến 2030 sẽ rất khác trước. Quá trình toàn cầu hóa đang chuyển sang “toàn cầu hóa có điều kiện”, cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, chuỗi cung ứng tái cấu trúc mạnh mẽ và an ninh phi truyền thống trở thành thách thức toàn cầu. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để Việt Nam thu hút dòng vốn công nghệ cao khi nhiều tập đoàn quốc tế dịch chuyển đầu tư sang Đông Nam Á.
Trong bối cảnh thế giới chuyển sang “toàn cầu hóa có điều kiện”, Việt Nam cần tận dụng cơ hội tái cấu trúc chuỗi cung ứng và làn sóng dịch chuyển đầu tư công nghệ cao. Giải pháp trọng tâm là hoàn thiện thể chế cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cải cách thị trường khoa học công nghệ và hoàn thiện thể chế dữ liệu. Đồng thời, tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp cận công nghệ lõi, nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động toàn cầu.
Theo PGS. TS Trần Kim Chung, để làm được điều này, một trong những giải pháp đột phá là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Việt Nam cần đổi mới căn bản giáo dục - đào tạo theo hướng hiện đại, phát triển kỹ năng số và thúc đẩy học tập suốt đời. Cùng với đó là cơ chế thu hút, trọng dụng nhân tài, cải cách chính sách tiền lương và nâng cao chất lượng lao động khoa học công nghệ. Việc kết nối đào tạo với doanh nghiệp và thị trường sẽ tạo nền tảng cho tăng trưởng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh đó, phát triển hạ tầng đồng bộ được xác định là nền tảng cho mô hình tăng trưởng mới. Ngoài các công trình giao thông chiến lược như cao tốc, sân bay và hành lang kinh tế, cần ưu tiên hạ tầng số, trung tâm dữ liệu và mạng viễn thông tốc độ cao. Song song với đó là đầu tư vào các khu công nghệ cao, trung tâm R&D, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và đô thị thông minh. Bảo đảm an toàn, an ninh mạng và tăng cường liên kết vùng sẽ giúp nâng cao hiệu quả kết nối và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Để tạo động lực tăng trưởng dài hạn, Việt Nam cần thúc đẩy mạnh các loại hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế dữ liệu, kinh tế sáng tạo và kinh tế tầm thấp. “Các giải pháp trọng tâm gồm hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, đào tạo nhân lực và mở rộng thị trường. Đồng thời, thu hút các doanh nghiệp đầu đàn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và đẩy nhanh số hóa nền kinh tế, đặc biệt trong quản lý dữ liệu đất đai, bất động sản và dịch vụ công quốc gia”, PGS. TS Trần Kim Chung nêu rõ.
