Hơn 30.000 tỷ đồng chờ được “kích hoạt” cho khoa học, công nghệ

Tăng tốc đưa nguồn lực khoa học, công nghệ vào cuộc sống.

Khoảng cách trong khả năng hấp thụ nguồn lực

Nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đang được mở rộng mạnh, phù hợp với định hướng đưa các lĩnh vực này trở thành động lực chính của mô hình tăng trưởng mới. Song, câu hỏi quan trọng hơn quy mô ngân sách là khả năng chuyển nguồn lực tài chính thành những nhiệm vụ cụ thể, sản phẩm công nghệ, dữ liệu, nền tảng số có thể tạo ra giá trị.

Theo Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, đến ngày 26/10/2026, tổng dự toán kinh phí khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được sử dụng trên cả nước đạt 52.680,28 tỷ đồng. Trong đó, 21.693,48 tỷ đồng đã được giải ngân, tương đương 41,18%. Như vậy, khoảng 30.987 tỷ đồng còn lại cần tiếp tục được triển khai.

Áp lực rõ hơn tại khối địa phương. Trong tổng dự toán 28.032,79 tỷ đồng, số vốn đã giải ngân đạt 10.789,36 tỷ đồng, tương đương 38,49%; còn 17.243,43 tỷ đồng cần tiếp tục giải ngân. Xét theo lĩnh vực, khoa học, công nghệ đạt 47,15%, trong khi đổi mới sáng tạo mới đạt 27,54%, chuyển đổi số đạt 30,23%.

Nhìn rộng hơn, tiến độ đã cải thiện đáng kể so với những tháng giữa năm. Tỷ lệ giải ngân chung ngày 12/5 mới đạt 14,78%, đến ngày 15/6 tăng lên 23,19%, đến cuối tháng 10 đạt 41,18%. Dòng vốn đang được khơi thông nhanh hơn, song phần việc còn lại vẫn khá lớn khi năm ngân sách bước vào chặng cuối.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Điều đáng chú ý là cùng một hệ thống pháp luật, cùng chịu những yêu cầu về thủ tục, kết quả giữa các địa phương lại có khoảng cách khá lớn. Có 7 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân từ 50% trở lên, gồm Thái Nguyên, Huế, Tuyên Quang, Cần Thơ, Quảng Trị, Khánh Hòa, Đà Nẵng. Huế đạt 65,21%, Tuyên Quang đạt 65,17%.

Nếu nhìn theo giá trị tuyệt đối, sự tập trung nguồn lực còn rõ hơn. Mười địa phương có số giải ngân lớn nhất đạt 7.778,35 tỷ đồng, chiếm 72,1% tổng giá trị giải ngân của khối địa phương. TP. Hồ Chí Minh đạt 2.711,87 tỷ đồng, Hà Nội hơn 2.035 tỷ đồng, Đà Nẵng gần 698 tỷ đồng. Riêng hai đầu tàu Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh chiếm 44%.

Khoảng cách này cho thấy tiến độ giải ngân giờ đây khó có thể lý giải hoàn toàn bằng câu chuyện thiếu hành lang pháp lý. Thể chế đã được bổ sung khá nhanh trong năm 2025-2026. Khâu tổ chức thực hiện, khả năng chuẩn bị nhiệm vụ, năng lực của chủ đầu tư cùng mức độ quyết liệt của người đứng đầu ngày càng trở thành yếu tố quyết định tốc độ đưa ngân sách vào thực tế.

Cơ chế đã mở, điểm nghẽn chuyển dần sang khâu thực thi

Một thay đổi quan trọng trong năm 2026 là hàng loạt nút thắt về tài chính, quản lý nhiệm vụ, quyền sở hữu kết quả nghiên cứu, đầu tư cho chuyển đổi số đã được tháo gỡ. Đây là điều kiện để chuyển câu hỏi từ “có cơ chế hay chưa” sang “cơ chế mới được thực thi nhanh tới đâu, nguồn lực được hấp thụ thế nào”.

Theo Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ Nguyễn Phú Hùng, Nghị định 267/2025/NĐ-CP quy định thời gian ký hợp đồng giao nhiệm vụ tối đa 120 ngày kể từ ngày hết hạn nộp hồ sơ đề xuất. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng trao quyền quản lý, sử dụng, quyền sở hữu kết quả nhiệm vụ cho tổ chức chủ trì tương ứng với phần ngân sách nhà nước.

Cách tiếp cận mới góp phần giảm những thủ tục kéo dài sau khi nhiệm vụ nghiên cứu kết thúc. Tài sản được trang bị cho nhiệm vụ cũng được giao tự động ngay khi trang bị. Khi quyền đối với kết quả nghiên cứu được xác lập rõ hơn, tổ chức chủ trì có thêm điều kiện đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng, thương mại hóa thay vì mất thêm thời gian hoàn thiện các thủ tục liên quan.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh từng nhận định hành lang pháp lý về tài chính, đầu tư, đấu thầu, thuế, hợp tác công tư đã từng bước được hình thành, tạo nền tảng triển khai nhiệm vụ theo yêu cầu mới. Diễn biến giải ngân tăng từ 14,78% giữa tháng 5 lên 41,18% cuối tháng 10 phần nào cho thấy tác động của quá trình tháo gỡ này.

Song, cơ chế thông thoáng hơn cũng kéo theo yêu cầu cao hơn về năng lực thực thi. Khi nhiều thủ tục tiền kiểm được đơn giản hóa, trách nhiệm của cơ quan quản lý, tổ chức chủ trì, người đứng đầu chuyển mạnh sang chất lượng nhiệm vụ, tiến độ thực hiện, sản phẩm cuối cùng. Đây cũng là thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý ngân sách dành cho khoa học, công nghệ.

Đích đến phải là sản phẩm, thay vì một tỷ lệ giải ngân đẹp

Đẩy nhanh tiến độ là yêu cầu cấp thiết, song tỷ lệ giải ngân cao chưa thể tự thân phản ánh hiệu quả đầu tư. Với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giá trị cuối cùng cần được đo bằng công nghệ hình thành, sản phẩm thương mại hóa, cơ sở dữ liệu vận hành, dịch vụ công được cải thiện hay năng suất của doanh nghiệp được nâng lên.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhiều lần nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đang được định hướng theo kết quả đầu ra, lấy hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội làm tiêu chí trung tâm. Đây là thay đổi căn bản so với cách quản lý nặng về quy trình, thủ tục.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân. Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng đặt ra yêu cầu ngân sách nhà nước phải được sử dụng có trọng tâm, trọng điểm, gắn với kết quả, hiệu quả nhiệm vụ. Kết quả giải ngân năm 2026 cùng sản phẩm đầu ra tương ứng sẽ trở thành một căn cứ xem xét bố trí ngân sách những năm tiếp theo cho từng bộ, ngành, địa phương.

Cơ chế ấy tạo ra một tín hiệu quan trọng là địa phương hấp thụ vốn tốt, tạo được sản phẩm thực chất sẽ có cơ sở thuận lợi hơn khi đề xuất nguồn lực tiếp theo. Ngược lại, kinh phí được bố trí nhưng triển khai chậm, sản phẩm đầu ra hạn chế sẽ tác động tới khả năng phân bổ ngân sách. Áp lực giải ngân nhờ đó gắn trực tiếp hơn với trách nhiệm sử dụng tiền ngân sách.

Trong những tháng cuối năm, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu địa phương rà soát từng nhiệm vụ, xác định rõ nguyên nhân chậm tiến độ; chủ động ban hành quy trình thuộc thẩm quyền; tăng làm việc với doanh nghiệp, hiệp hội để thúc đẩy dự án đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Số liệu giải ngân cũng phải được cập nhật hằng tuần, phối hợp Kho bạc Nhà nước để đối soát.

Đáng chú ý, với nguồn ngân sách trung ương bổ sung đã xác định khó giải ngân trong năm, địa phương được yêu cầu chủ động đề xuất hủy dự toán hoặc hoàn trả, tạo điều kiện điều chuyển nguồn lực sang nhiệm vụ có khả năng hấp thụ tốt hơn. Đây là cách tiếp cận cần thiết để dòng tiền ngân sách tránh nằm chờ trong khi nhiều dự án khác đang cần nguồn lực.

Hơn 30.000 tỷ đồng chưa giải ngân đặt ra sức ép lớn trong thời gian còn lại của năm 2026. Tuy nhiên, chạy theo tỷ lệ bằng mọi giá có thể tạo ra rủi ro lớn hơn việc giải ngân chậm. Với nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, yêu cầu quan trọng là tiền ngân sách phải đi tới đúng nhiệm vụ, đúng thời điểm, tạo ra kết quả có thể đo lường.