Phạm Minh Thụy
Viện Kinh tế - Tài chính, Học viện Tài chính
Email: thuypm18@yahoo.com
ĐẶT VẤN ĐỀ
Xăng dầu giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động của nền kinh tế, là đầu vào thiết yếu của sản xuất, vận tải và tiêu dùng. Trong những năm gần đây, thị trường xăng dầu thế giới liên tục biến động mạnh do tác động của đại dịch COVID-19, gián đoạn chuỗi cung ứng và căng thẳng địa chính trị tại nhiều khu vực. Những biến động này đã nhanh chóng lan tỏa tới Việt Nam thông qua giá nhiên liệu trong nước, chi phí sản xuất kinh doanh và áp lực lạm phát. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu diễn biến giá xăng dầu thế giới, phân tích tác động tới kinh tế Việt Nam và đề xuất giải pháp điều hành phù hợp là yêu cầu cần thiết nhằm góp phần ổn định thị trường và bảo đảm tăng trưởng bền vững.
TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU THẾ GIỚI TỪ NĂM 2019 TỚI NAY
Trong giai đoạn từ năm 2019 đến nay, thị trường xăng dầu thế giới trải qua nhiều biến động chưa từng có dưới tác động của đại dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng và xung đột địa chính trị. Diễn biến giá xăng dầu trên thị trường thế giới (Hình 1) cho thấy 3 lần biến động rất mạnh, phản ánh rõ tính nhạy cảm của thị trường năng lượng toàn cầu trước các cú sốc kinh tế và chính trị. Đợt biến động nghiêm trọng đầu tiên diễn ra vào tháng 4/2020, thị trường dầu mỏ thế giới rơi vào trạng thái sụt giảm chưa từng có. Cụ thể, vào tháng 4/2020, giá dầu thô giao kỳ hạn tháng 5/2020 lần đầu tiên trong lịch sử đã giảm xuống mức âm. Giá dầu WTI cuối phiên giao dịch ngày 20/4/2020 đã giảm xuống còn -36,98 USD/thùng; giá dầu Brent vào cuối phiên ngày 21/4/2020 đã về mức 9,12 USD/thùng. Bình quân tháng 4/2020, giá dầu WTI ở mức 16,55 USD/thùng (giảm 74,08% so với tháng 4/2019 và giảm 43,34% so với tháng 3/2020); giá dầu Brent ở mức 18,38 USD/thùng (giảm 74,20% và giảm 42,58%); giá xăng RON 95 tại cảng Singapore ở mức 20,50 USD/ thùng (giảm 74,58% và giảm 46,07%); giá Diesel 0,05S tại cảng Singapore ở mức 28,75 USD/thùng (giảm 65,22% và giảm 35,05%). Nguyên nhân chủ yếu là đại dịch COVID-19 làm nhu cầu tiêu thụ xăng dầu toàn cầu giảm sâu, trong khi khai thác dầu thô chưa thể cắt giảm kịp thời để tái cân bằng cung - cầu, khiến lượng dầu phải đưa vào tồn trữ tăng mạnh (bình quân tháng 01-5/2020 là 7,39 triệu thùng/ngày, riêng tháng 4/2020 lên tới 17,54 triệu thùng/ngày) (Hình 2).
Đợt biến động lớn tiếp theo xuất hiện trong giai đoạn tháng 02-06/2022, khi giá dầu thế giới tăng mạnh do tác động từ xung đột Nga - Ukraine và áp lực lạm phát gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Cụ thể, tháng 6/2022, bình quân giá dầu WTI ở mức 114,84 USD/thùng (tăng 60,89% so với tháng 6/2021 và tăng 38,00% so với tháng 1/2022 - khi chưa diễn ra xung đột vũ trang giữa Nga với Ukraine); giá dầu Brent ở mức 122,71 USD/thùng (tăng 67,73% và tăng 41,84%); giá xăng RON 95 tại cảng Singapore ở mức 155,18 USD/thùng (tăng 94,32% và tăng 58,22%); giá Diesel 0,05S tại cảng Singapore ở mức 168,51 USD/thùng (tăng 119,50% và tăng 72,24%).
Đợt biến động mới nhất diễn ra từ cuối tháng 02/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát ngày 28/02/2026 làm tình hình địa chính trị Trung Đông trở nên đặc biệt căng thẳng, kéo theo giá dầu thế giới tăng mạnh trở lại. Việc eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng chiếm hơn 20% lưu lượng dầu khí toàn cầu - bị phong tỏa đã làm đình trệ hoạt động xuất khẩu dầu khí của các nước OPEC+ như: Saudi Arabia, UAE, Iraq và Kuwait, đồng thời gây gián đoạn chuỗi logistics và đẩy giá nhiều loại hàng hóa tăng theo. Tháng 3/2026, bình quân giá dầu WTI đạt 91,38 USD/thùng (tăng 33,91% so với tháng 3/2025 và tăng 41,65% so với tháng 2/2026); dầu Brent đạt 103,13 USD/thùng (tăng 41,80% và tăng 45,48%); xăng RON 95 tại cảng Singapore đạt 137,53 USD/thùng (tăng 69,79% và tăng 71,20%); Diesel 0,05S đạt 191,73 USD/thùng (tăng 125,23% và tăng 113,93%). Tính chung quý I/2026, giá dầu WTI bình quân đạt 71,98 USD/thùng (tăng 0,19% so với cùng kỳ năm 2025); dầu Brent đạt 80,21 USD/ thùng (tăng 5,79%); xăng RON 95 đạt 96,94 USD/ thùng (tăng 14,48%); Diesel 0,05S đạt 121,23 USD/ thùng (tăng 34,44%).
Theo báo cáo Triển vọng Năng lượng ngắn hạn công bố ngày 07/4/2026 của Cơ quan Quản lý Thông tin năng lượng Mỹ (EIA), tháng 4/2026 sản lượng dầu toàn cầu ước đạt 96,26 triệu thùng/ngày, giảm 1,94% so với tháng 3/2026, trong khi nhu cầu đạt 103,41 triệu thùng/ngày, tăng 0,51%. Chênh lệch giữa tiêu thụ và sản xuất lên tới 7,15 triệu thùng/ngày, qua đó đẩy giá dầu Brent bình quân lên 124,0 USD/thùng (tăng 20,24%) và dầu WTI lên 109,0 USD/thùng (tăng 19,28%) so với tháng trước.
ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU THẾ GIỚI TỚI KINH TẾ VIỆT NAM
Những vấn đề ảnh hưởng chung
Biến động giá xăng dầu trên thị trường thế giới có thể truyền dẫn vào kinh tế Việt Nam thông qua 5 nhóm tác động chủ yếu sau:
Thứ nhất, tác động đến lạm phát. Giá dầu là một trong những yếu tố quan trọng chi phối biến động chỉ số giá tiêu dùng. Giá dầu ảnh hưởng trực tiếp tới chi phí vận chuyển hàng hóa, nguồn cung ứng và là đầu vào của nhiều ngành sản xuất, do đó khi giá dầu tăng sẽ tạo áp lực tăng giá thành sản phẩm và đẩy lạm phát đi lên. Theo Ngân hàng Thế giới, giá dầu tăng 10 USD/thùng có thể làm lạm phát toàn cầu tăng 0,4 điểm phần trăm trong năm đầu tiên. Theo nghiên cứu của Viện Kinh tế - Tài chính (Học viện Tài chính), khi giá xăng dầu tại Việt Nam tăng 10%, CPI có thể tăng thêm 0,15-0,25 điểm % trong 12 tháng tiếp theo.
Thứ hai, ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế và ngân sách quốc gia. Đối với các nước xuất khẩu dầu, giá dầu thấp làm giảm nguồn thu ngân sách và hạn chế khả năng triển khai các dự án phát triển; ngược lại, giá dầu cao giúp cải thiện tài khóa. Tuy nhiên, khi giá dầu tăng quá mạnh sẽ gây bất ổn kinh tế vĩ mô và làm chậm tăng trưởng. Một số ngành sử dụng nhiều nhiên liệu như khai thác hải sản có thể phải thu hẹp hoặc dừng hoạt động do thua lỗ. Đầu tháng 4/2026, Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu năm 2026 xuống 3,1% (giảm 0,3 điểm %), còn Tập đoàn Goldman Sachs (Mỹ) giảm dự báo GDP toàn cầu xuống 2,2% do tác động từ cú sốc dầu mỏ ở Trung Đông.
Thứ ba, tác động đối với ngành công nghiệp. Các ngành công nghiệp sử dụng xăng dầu làm đầu vào như sản xuất, vận tải, hàng không và năng lượng có quan hệ chặt chẽ với giá dầu. Giá dầu tăng làm chi phí đầu vào gia tăng và giảm lợi nhuận; ngược lại, giá dầu thấp có thể tạo dư địa mở rộng sản xuất, kinh doanh.
Thứ tư, tác động đối với thị trường chứng khoán và tài chính. Biến động giá dầu thường tạo ra tác động lan tỏa đến thị trường chứng khoán và tài chính toàn cầu. Sự không ổn định trong giá dầu có thể dẫn đến sự dao động lớn trong các chỉ số tài chính, tác động đến tâm lý nhà đầu tư và mức độ ổn định của thị trường.
Thứ năm, tác động tới đời sống người dân và an sinh xã hội. Giá dầu tăng hoặc giảm mạnh có thể ảnh hưởng lớn tới các cân đối vĩ mô, từ đó tác động khác nhau đến đời sống người dân, đặc biệt là nhóm yếu thế thông qua việc làm, thu nhập và sinh kế. Khi đó, một số vấn đề an sinh xã hội có thể trở thành điểm nóng cần xử lý kịp thời, đòi hỏi cơ quan quản lý phải chủ động xây dựng phương án ứng phó phù hợp.
Mặc dù, chịu tác động từ các cú sốc bên ngoài, kinh tế Việt Nam vẫn có một số nền tảng chống chịu quan trọng, đó là: (i) Cán cân thương mại và dòng vốn FDI tương đối tích cực, giúp hỗ trợ nguồn cung ngoại tệ trung hạn; (ii) Hệ thống ngân hàng nhìn chung vẫn duy trì thanh khoản và mặt bằng lãi suất tương đối ổn định; (iii) Cơ quan điều hành và bình ổn giá cả, thị trường đã có thêm kinh nghiệm ứng phó với các cú sốc lớn trong những năm gần đây. Ngoài ra, việc Việt Nam tiếp tục tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực cũng giúp duy trì sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư nước ngoài trong trung và dài hạn.
Ảnh hưởng làm biến động giá xăng dầu ở Việt Nam
Việt Nam là quốc gia nhập khẩu ròng dầu khí. Mặc dù, Việt Nam có 2 nhà máy lọc dầu lớn là Nhà máy Lọc dầu Dung Quất và Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn, đáp ứng khoảng 68% nhu cầu trong nước, tuy nhiên, phần còn lại vẫn phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. Năm 2025, Việt Nam nhập khẩu 27,74 triệu tấn xăng dầu và khí hóa lỏng, trong đó khu vực Trung Đông chiếm tới 39% giá trị nhập khẩu năng lượng. Vì vậy, những biến động về cung - cầu dầu thô và giá năng lượng trên thị trường thế giới đã tác động trực tiếp tới thị trường trong nước, làm giá xăng dầu tại Việt Nam biến động (Hình 3).
Từ diễn biến giá xăng dầu nêu trên có thể thấy một số điểm đáng chú ý như sau:
Một là, biến động giá xăng dầu thế giới tác động rất rõ tới giá xăng dầu tại Việt Nam. Trước hết, giá bán lẻ xăng dầu trong nước thường điều chỉnh chậm hơn giá thế giới khoảng 01-02 tuần do phụ thuộc vào chu kỳ điều hành giá của Chính phủ trong từng thời kỳ. Bên cạnh đó, mức độ biến động của giá bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam thường thấp hơn thị trường quốc tế nhờ các biện pháp bình ổn của Nhà nước như xác định giá cơ sở dựa trên giá bình quân Platts Singapore của kỳ điều hành trước, trích lập và sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu, cùng các công cụ tài khóa và tiền tệ nhằm hạn chế các cú sốc tăng giảm quá mạnh của giá xăng dầu thế giới.
Hai là, từ năm 2019 đến nay, giá xăng dầu tại Việt Nam cũng trải qua 3 đợt biến động lớn tương ứng với diễn biến của thị trường thế giới:
- Tháng 4/2020, giá xăng dầu giảm mạnh do tác động của đại dịch COVID-19. Bình quân tháng 4/2020, giá xăng RON 95-III ở mức 12.040 VND/lít (giảm 39,60% so với tháng 4/2019 và giảm 25,51% so với tháng 3/2020); xăng E5 RON 92-II ở mức 11.410 VND/lít (giảm 38,31% và giảm 26,13%); dầu hỏa 2-K ở mức 8.577 VND/lít (giảm 45,38% và giảm 25,74%); Diesel 0,05S-II ở mức 10.670 VND/lít (giảm 36,39% và giảm 18,05%); Mazut 3,5S ở mức 9.147 VND/lít (giảm 38,89% và giảm 13,44%).
- Giai đoạn tháng 02-6/2022, giá xăng dầu tăng mạnh do ảnh hưởng từ xung đột Nga - Ukraine. Bình quân tháng 6/2022, giá xăng RON 95-III ở mức 32.270 VND/lít (tăng 59,75% so với tháng 6/2021 và tăng 35,36% so với tháng 1/2022); xăng E5 RON 92-II ở mức 30.880 VND/lít (tăng 61,90% và tăng 33,70%); dầu hỏa 2-K ở mức 27.317 VND/lít (tăng 89,35% và tăng 59,34%); Diesel 0,05S-II ở mức 28.473 VND/lít (tăng 84,41% và tăng 56,16%); Mazut 3,5S ở mức 20.660 VND/lít (tăng 26,26% và tăng 13,44%).
- Từ tháng 3/2026, giá xăng dầu tăng mạnh trở lại khi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang và eo biển Hormuz bị phong tỏa. Bình quân tháng 3/2026, giá xăng RON 95-III ở mức 26.827 VND/lít (tăng 31,96% so với tháng 3/2025 và tăng 39,27% so với tháng 2/2026); xăng E5 RON 92-II ở mức 24.687 VND/lít (tăng 23,92% và tăng 31,68%); dầu hỏa 2-K ở mức 31.297 VND/lít (tăng 68,95% và tăng 68,01%); Diesel 0,05S-II ở mức 30.314 VND/lít (tăng 66,07% và tăng 63,21%); Mazut 3,5S ở mức 20.361 VND/lít (tăng 18,93% và tăng 32,42%).
Trong giai đoạn từ tháng 3/2026, Chính phủ Việt Nam đã triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ và can thiệp nhằm bảo đảm nguồn cung xăng dầu, đồng thời hạn chế đà tăng quá mạnh của giá trong nước. Các biện pháp chủ yếu như: tạm ứng 8 nghìn tỷ VND cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu từ nguồn tăng thu ngân sách trung ương năm 2025; miễn, giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng đối với xăng dầu. Cụ thể, ngày 12/4/2026, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 19/2026/QH16, quy định giảm các sắc thuế nêu trên về mức 0%, có hiệu lực từ ngày 16/4/2026 đến hết ngày 30/6/2026; Chính phủ được quyền rút ngắn hoặc gia hạn thời gian áp dụng và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Bên cạnh đó, Nhà nước miễn một số khoản phí, lệ phí để hỗ trợ hoạt động sản xuất kinh doanh trong lĩnh vực hàng không, hàng hải khi giá nhiên liệu biến động bất lợi. Theo báo cáo của Chính phủ, chính sách giảm thuế đối với xăng dầu và nhiên liệu bay dự kiến làm giảm thu ngân sách bình quân khoảng 7,3 nghìn tỷ VND mỗi tháng.
Ba là, những biện pháp can thiệp và điều chỉnh chính sách kịp thời của Việt Nam đã góp phần đưa giá bán lẻ xăng dầu thành phẩm trong nước thuộc nhóm thấp trong khu vực và thấp hơn nhiều quốc gia lân cận như Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan, Singapore (Hình 4). Việc giữ cho giá xăng dầu trong nước không biến động quá mạnh đã hỗ trợ ổn định kinh tế vĩ mô, giảm chi phí đầu vào cho doanh nghiệp, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và góp phần cải thiện đời sống người dân. Tuy nhiên, việc duy trì mức giá thấp hơn đáng kể so với các nước xung quanh cũng có thể phát sinh hệ quả không mong muốn. Bình quân tháng 4/2026, giá xăng tại Việt Nam thấp hơn Trung Quốc 39,88%, thấp hơn Campuchia 64,05%, thấp hơn Thái Lan 66,90%, thấp hơn Lào 93,47%, thấp hơn Singapore 146,81% và thấp hơn Hồng Kông 321,67%. Sự chênh lệch này làm gia tăng nguy cơ buôn lậu xăng dầu qua biên giới để trục lợi, gây thất thoát nguồn lực và giảm thu ngân sách. Đồng thời, chính sách giá thấp còn tạo áp lực lên Quỹ bình ổn giá xăng dầu, làm giảm động lực chuyển dịch sang năng lượng xanh, có thể dẫn tới thiếu hụt nguồn cung nội địa nếu doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu không bảo đảm hiệu quả như kỳ vọng.
 |
KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
Hiện nay, giá bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam được vận hành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, bảo đảm phù hợp với diễn biến giá năng lượng thế giới và điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ. Thực tiễn điều hành thời gian qua, nhất là trong bối cảnh giá xăng dầu quốc tế biến động mạnh, cho thấy một số kết quả nổi bật.
Thứ nhất, công tác điều hành giá đã góp phần hài hòa giữa các mục tiêu an ninh năng lượng, nguồn thu ngân sách và kiểm soát lạm phát. Kết quả rõ nét nhất là duy trì nguồn cung xăng dầu ổn định, đáp ứng kịp thời nhu cầu sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng của nền kinh tế.
Thứ hai, giá bán lẻ xăng dầu của Việt Nam duy trì ở mức tương đối thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới, qua đó giảm áp lực chi phí cho người dân và doanh nghiệp, hỗ trợ phục hồi và tăng trưởng kinh tế.
Thứ ba, nhìn chung giá xăng dầu trong nước có mức độ biến động thấp hơn thị trường thế giới, góp phần giữ ổn định kinh tế vĩ mô và tâm lý thị trường.
Tuy nhiên, việc sử dụng các biện pháp can thiệp mạnh để giữ giá xăng dầu không tăng quá nhanh cũng đặt ra một số hạn chế. Cụ thể là, ngân sách nhà nước bị giảm thu đáng kể do các chính sách miễn, giảm thuế đối với xăng dầu; riêng tháng 4/2026 ước giảm khoảng 7,3 nghìn tỷ VND/tháng. Nếu kéo dài, điều này có thể làm suy giảm nguồn lực tài chính công và chưa tạo động lực cho phát triển kinh tế xanh. Cùng với đó, tại một số thời điểm đã xuất hiện tình trạng cửa hàng bán lẻ xăng dầu tạm ngừng hoạt động hoặc bán hạn chế do khó khăn về nguồn cung và hiệu quả kinh doanh; chênh lệch giá với các nước lân cận có thể làm gia tăng nguy cơ buôn lậu qua biên giới, gây thất thoát nguồn lực quốc gia.
Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng chính sách ứng phó phù hợp theo hướng kiểm soát lạm phát, giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô và tôn trọng tín hiệu thị trường. Trước hết, chính sách tài khóa cần được điều hành thận trọng, trung lập. Bên cạnh đó, các biện pháp hỗ trợ của Nhà nước nhằm giảm tác động bất lợi từ biến động giá xăng dầu cần được thiết kế linh hoạt, có thời hạn rõ ràng, lộ trình thu hẹp cụ thể và chuyển dần sang hỗ trợ đúng đối tượng, đúng mục tiêu. Về dài hạn, cần đẩy mạnh mở rộng sử dụng xăng sinh học E10 RON 95 và các nhiên liệu thay thế nhằm giảm dần phụ thuộc vào xăng khoáng. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra và xử lý nghiêm hành vi buôn lậu xăng dầu qua biên giới để bảo đảm nguồn cung trong nước, hạn chế thất thoát nguồn lực quốc gia và giữ an toàn cháy nổ.
Tài liệu tham khảo:
| Bài đã đăng trên Tạp chí Kinh tế - Tài chính bản in Kỳ 1 - Tháng 5/2026 |
