Bài 4: Cơ chế nào để mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội với lao động nền tảng số

Cần các giải pháp chính sách để đảm bảo thực hiện bảo hiểm xã hội hiệu quả hơn với lao động trên nền tảng số.

Nhìn từ bài học COVID-19

Cùng với làn sóng phát triển cách mạng công nghiệp 4.0, lao động làm việc trên nền tảng số đều gia tăng ở hầu hết các quốc gia. Theo dữ liệu nghiên cứu của World Bank, có tới hàng triệu lao động trên nền tảng số trên toàn cầu hiện đang tạo sinh kế thông qua các ứng dụng và nền tảng - song họ vẫn nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của hệ thống BHXH.

Ghi nhận cho thấy, tại Ấn Độ, có tới 2,6% lao động phi nông nghiệp tham gia các nền tảng số (hay còn gọi là kinh tế chia sẻ - gig). Tại Hàn Quốc, tỷ lệ lực lượng lao động làm việc trên nền tảng số là 3%; Indonesia là 1,7%; Malaysia là 3,8%...

Hầu hết các quốc gia đều đã nhận thấy những hệ lụy khi nhóm lao động làm việc trên các nền tảng số phần đông nằm ngoài hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Đặc biệt, giai đoạn bùng phát đại dịch COVID-19 đem đến những bài học sâu sắc. Trong khi số đông người lao động được nhận trợ cấp từ quỹ BHXH (chế độ ốm đau, bảo hiểm y tế), bảo hiểm thất nghiệp (trợ cấp mất việc làm) thì nhóm lao động làm việc trên các nền tảng số hầu như không nhận được cơ chế hỗ trợ nào đáng kể, nguy cơ bị bỏ lại phía sau là rất rõ ràng nhất là trong bối cảnh sinh kế bị tổn thương nặng nề bởi đại dịch.

Để giải quyết vấn đề khó khăn sinh kế cho nhóm lao động này, trong đại dịch, các quốc gia buộc phải huy động các cơ chế hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách. Tuy nhiên, ngoài vấn đề gây áp lực tăng chi cho ngân sách, việc nhóm lao động tự do nằm ngoài hệ thống bao phủ an sinh, BHXH quốc gia, dẫn đến thiếu cơ sở dữ liệu (thông tin chính xác về người hưởng). Quá trình chi trả vì vậy trở nên phức tạp; việc xây dựng dự toán nguồn lực chi trả cũng không được chính xác.

Từ bài học nói trên, hậu đại dịch COVID-19, nhiều quốc gia đã tính đến các giải pháp để thúc đẩy mở rộng diện bao phủ BHXH với nhóm lao động phi chính thức, trong đó, tập trung vào nhóm lao động đang làm việc trên nền tảng số có xu hướng gia tăng.

Theo nghiên cứu của World Bank, từ thông lệ quốc tế cho thấy, có 3 hướng tiếp cận để xây dựng chính sách BHXH với nhóm lao động làm việc trên nền tảng số.

Hướng tiếp cận 1 - Phân loại lại lao động trên nền tảng số thành lao động làm công ăn lương/lao động phụ thuộc. Theo hướng này, người lao động được tham gia BHXH đầy đủ, nền tảng phải đóng phần bảo hiểm thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động. Nói một cách dễ hiểu, lao động làm việc trên nền tảng số sẽ được tham gia BHXH tương tự như lao động tại các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cung ứng nền tảng đóng vai trò như chủ sử dụng lao động truyền thống.

Hướng tiếp cận 2 - Coi lao động trên nền tảng số là lao động tự do. Người lao động chi trả phần lớn hoặc toàn bộ chi phí đóng bảo hiểm; áp dụng các chế độ đơn giản hóa.

Hướng tiếp cận 3 - Áp dụng cơ chế an sinh tối thiểu riêng biệt. Chỉ đảm bảo các quyền lợi cơ bản (bảo hiểm tai nạn lao động, bảo hiểm y tế); không thuộc hệ thống bảo hiểm quốc gia nói chung.

Như vậy, có thể thấy, 3 hướng tiếp cận trên lần lượt đặt trọng tâm vào bình đẳng quyền lợi với lao động làm công ăn lương – tính tự chủ của lao động tự do – và bảo đảm một mức an sinh tối thiểu. Đây cũng là những cách tiếp cận khác nhau để giải quyết bài toán mở rộng diện bao phủ BHXH trong bối cảnh mô hình việc làm trên nền tảng số ngày càng phát triển.

Lựa chọn nào cho Việt Nam ?

Các giải pháp thực hiện BHXH cho lao động trên nền tảng số tại nước ta vẫn đang được nghiên cứu xây dựng. Tại Tờ trình của Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH 2024, đã đề xuất lộ trình mở rộng độ bao phủ của chính sách BHXH với nhóm đối tượng người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số.

Chính phủ nhấn mạnh, lộ trình thực hiện phải bảo đảm tính phù hợp, khả thi. Trước mắt xây dựng quy định theo hướng: Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số trên cơ sở đề xuất của Chính phủ. Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu, đánh giá toàn diện trong quá trình xây dựng Nghị quyết mới về chính sách tiền lương và BHXH để trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Từ góc độ nghiên cứu chính sách, ngoài 3 hướng tiếp cận mang tính phổ quát từ các quốc gia trên thế giới như đã nêu ở trên, nghiên cứu của World Bank cũng nêu ra một số điểm rất đáng lưu ý. Trong đó, nhấn mạnh rằng: người lao động có mức độ gắn bó cao với công việc trên nền tảng. Đặc biệt hơn, hiện có hơn 50 nền tảng thương mại điện tử và nền tảng lao động đã đăng ký thực hiện khấu trừ 2% thuế thu nhập cá nhân/giá trị ra tăng tại nguồn; và đây là nền tảng để tiếp tục mở rộng cơ chế này. Câu hỏi đặt ra là: liệu có thể áp dụng cơ chế này với việc thu BHXH hay không?

Các phương án vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu và sẽ có quy định trong văn Luật BHXH sửa đổi tới đây. Dù muốn hay không thì đây vẫn là vấn đề mới, Chính phủ cũng đã rất thận trọng và chỉ đạo làm rõ các báo cáo tác động thực tế, đồng thời tính toán đến lộ trình thực hiện từng bước.

(Còn nữa...)

Bài 1: Lao động trên nền tảng số đang gia tăng

Bài 2: Lao động trên nền tảng số và khoảng trống an sinh

Bài 3: Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động trên nền tảng số