Gạo Việt bước vào cuộc đua xanh

Ngành lúa gạo Việt Nam nâng cao giá trị, bước vào cuộc đua xanh, hướng tới phát triển bền vững. (Ảnh minh hoạ có sự hỗ trợ của AI).

Chuyển đổi canh tác, tạo nền tảng tăng trưởng xanh

Sau gần 3 năm triển khai, Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh, vùng đồng bằng sông Cửu Long đang từng bước chuyển từ thử nghiệm sang mở rộng các phương thức canh tác mới. Với hơn 420.000 ha lúa tham gia, Đề án không chỉ hướng tới thay đổi kỹ thuật sản xuất mà còn tạo động lực tổ chức lại vùng nguyên liệu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao giá trị ngành hàng.

Với phương thức sản xuất chuyển dần từ phụ thuộc vào kinh nghiệm của từng hộ sang thực hiện quy trình có hướng dẫn kỹ thuật, cùng việc tham gia của nông dân, hợp tác xã, cán bộ chuyên môn và doanh nghiệp. Từ cách tiếp cận này đã tạo điều kiện kiểm soát chất lượng, đồng bộ quy trình và hình thành nền tảng cho chuỗi giá trị lúa gạo phát thải thấp.

Đến nay, các mô hình triển khai trong Đề án bước đầu ghi nhận khả năng giảm 30 - 50% lượng giống gieo sạ, 20 - 30% phân bón hóa học và tiết kiệm từ 20 - 40% nước tưới. Lợi nhuận tăng từ 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ, tùy điều kiện sản xuất và quy trình áp dụng.

Đây là kết quả cho thấy chuyển đổi xanh có thể mang lại lợi ích kinh tế và môi trường. Trong đó việc giảm lượng giống, phân bón, nước tưới không chỉ giúp tiết kiệm chi phí đầu vào mà còn góp phần sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm áp lực lên môi trường. Đáng chú ý trong bối cảnh hiện nay khi chi phí vật tư nông nghiệp chiếm tỷ trọng đáng kể trong sản xuất và lợi ích kinh tế là động lực quan trọng thì việc nông dân duy trì phương thức canh tác mới hoàn toàn phù hợp và đem lại hiệu quà kinh tế tốt hơn.

Tuy nhiên, hiệu quả giữa các địa phương sẽ không giống nhau do khác biệt về đất đai, nguồn nước, hệ thống thủy lợi và hạ tầng sản xuất. Do vậy, việc mở rộng diện tích cần đi đôi với hướng dẫn kỹ thuật và phù hợp từng vùng, Cùng với đó, cần từng bước hoàn thiện hạ tầng để các vùng sản xuất có thể thực hiện đồng bộ quy trình phát thải thấp.

Trong tăng trưởng xanh, vai trò của hợp tác xã ngày càng quan trọng trong tổ chức sản xuất, quản lý vùng nguyên liệu và liên kết với doanh nghiệp. Cùng với đó đáp ứng đúng kỹ thuật, nông dân cần ghi chép thông tin sản xuất đầy đủ; hợp tác xã hỗ trợ tập hợp dữ liệu, giám sát quy trình và cung cấp dịch vụ; các đơn vị chuyên môn tham gia đánh giá kết quả giảm phát thải. Với cách phân công này giúp nâng cao độ tin cậy của thông tin, đồng thời tạo liên kết có trách nhiệm với từng khâu trong sản xuất lúa gạo theo hướng xanh

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, để chuyển từ diện tích áp dụng một phần kỹ thuật sang vùng sản xuất thực hiện đầy đủ quy trình phát thải thấp, cần giải quyết đồng thời các vấn đề về hạ tầng, tổ chức sản xuất và nguồn lực. Đây là một trong những điều kiện quyết định để những kết quả ban đầu được nhân rộng, tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu phát triển ngành lúa gạo theo hướng xanh.

Xây dựng thương hiệu gạo Việt xanh, nâng cao giá trị

Việc chuyển đổi canh tác được đánh giá là bước khởi đầu, thì việc xây dựng thương hiệu là khâu quan trọng giúp chuyển những giá trị xanh thành lợi thế thương mại cho gạo Việt. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Đề án 1 triệu ha đã ghi nhận những bước đi đầu tiên trong xây dựng thương hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” cùng sự tham gia của Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam. Khi những lô gạo đầu tiên mang nhãn hiệu được xuất khẩu bước đầu đánh dấu sản xuất lúa gạo chuyển từ áp dụng quy trình sản xuất mới sang phát triển sản phẩm có nhận diện riêng trên thị trường.

Chuyển đổi canh tác, nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu cho gạo Việt xanh.

Để thương hiệu có chỗ đứng lâu dài, việc gắn nhãn và đưa sản phẩm ra thị trường mới chỉ là bước đầu. Giá trị của gạo xanh phải được bảo đảm bằng chất lượng ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc và những thông tin có thể kiểm chứng về quá trình sản xuất. Đây cũng là yêu cầu để gạo Việt từng bước chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng, giá bán sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị bền vững.

Khác với phương thức sản xuất truyền thống, gạo phát thải thấp đòi hỏi phải theo dõi quá trình canh tác, từ lượng giống, phân bón, nước tưới đến biện pháp quản lý rơm rạ và các hoạt động liên quan đến phát thải khí nhà kính. Người trồng lúa phải ghi chép nhật ký đồng ruộng; hợp tác xã tổ chức quản lý dữ liệu thành viên; doanh nghiệp bảo đảm truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng trong thu mua, chế biến, tiêu thụ.

Đặc biệt, việc xác định lượng phát thải giảm cần dựa trên hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV). Đây là cơ sở để phân biệt sản phẩm được canh tác theo hướng thân thiện với môi trường với sản phẩm có kết quả giảm phát thải được xác nhận theo những yêu cầu cụ thể. Khi các cam kết xanh được chứng minh bằng dữ liệu đáng tin cậy, thương hiệu mới có thể tạo dựng niềm tin với khách hàng và gia tăng sức cạnh tranh.

Bên cạnh đó việc xây dựng thương hiệu không thể tách rời trong tổ chức vùng nguyên liệu và liên kết chuỗi giá trị. Khi dữ liệu sản xuất đầy đủ, quy trình sản xuất đồng nhất cùng với truy xuất nguồn gốc minh bạch rõ ràng, lợi thế của nhãn hiệu gạo xanh sẽ được phát huy. Người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ, sản phẩm được tạo ra đáp ứng tốt hơn yêu cầu các thị trường, đẩm bảo chất lượng và trách nhiệm môi trường.

Thời gian tới để quá trình chuyển đổi diễn ra trên quy mô lớn, ngành lúa gạo cần có hệ thống thủy lợi, giao thông phục vụ sản xuất, cơ giới hóa, hạ tầng dữ liệu và nguồn tài chính ổn định. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang xúc tiến đề xuất điều chỉnh Quyết định số 1490 về Đề án 1 triệu ha lúa nhằm tạo điều kiện cho giai đoạn triển khai tiếp theo.

Cùng với hoàn thiện cơ chế, Nhà nước hỗ trợ hạ tầng, hoàn thiện chính sách; đơn vị chuyên môn hỗ trợ kỹ thuật và đánh giá phát thải; doanh nghiệp tăng cường liên kết, bảo đảm đầu ra và chia sẻ lợi ích với người sản xuất. Nông dân tích cực triển khai áp dụng phương thức sản xuất mới trong quá trình chuyển đổi xanh.

Từ thay đổi trên đồng ruộng đến các lô gạo đầu tiên mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” được xuất khẩu, Đề án 1 triệu ha đã mở đường cho gạo Việt bước vào cuộc đua xanh. Để biến cơ hội thành lợi thế bền vững, ngành hàng cần tiếp tục chuẩn hóa quy trình, chứng minh kết quả giảm phát thải và củng cố liên kết chuỗi giá trị. Khi sản xuất xanh gắn với thương hiệu và lợi ích thiết thực cho nông dân, gạo Việt được nâng cao giá trị, sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.