Cơ chế tự chủ thúc đẩy giáo dục đại học chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo

Một tiết học thực hành của sinh viên tại Học viện Chính sách và Phát triển.

Mở ra nhiều cơ chế mới trong giáo dục đại học

Ngày 5/10/2026 vừa qua là một dấu mốc đáng chú ý với hầu hết các trường đại học. Đây là thời điểm Nghị định số 334/2026/NĐ-CP ngày 20/8/2026 quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian chính thức có hiệu lực.

Các quy định mới tại Nghị định số 334/2026/NĐ-CP đã mở ra nhiều cơ chế mới để thúc đẩy giáo dục đại học phát triển, đáp ứng các yêu cầu đặt ra từ thực tiễn. Từ góc nhìn thực tế của một cơ sở giáo dục đại học, NGƯT. PGS. TS Trần Trọng Nguyên, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển cho rằng, so với các quy định trước đây, Nghị định số 334/2026/NĐ-CP có nhiều điểm mới căn bản về quyền tự chủ đại học.

NGƯT. PGS. TS Trần Trọng Nguyên, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển: “Chúng tôi xác định tự chủ trước hết là khả năng chủ động định hình chiến lược phát triển đào tạo và nghiên cứu trên cơ sở nhu cầu xã hội, lợi thế học thuật và năng lực nghiên cứu, tư vấn chính sách của Học viện Chính sách và Phát triển”.

“Điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 334/2026/NĐ-CP là mở rộng và cụ thể hóa quyền tự chủ một cách toàn diện, gắn quyền quyết định với trách nhiệm giải trình về chất lượng và hiệu quả hoạt động của cơ sở giáo dục”, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển nhấn mạnh.

Cụ thể hơn, Nghị định mới đã mở rộng tự chủ trong 4 nhóm hoạt động lớn. Trong đó, có các quy định về tự chủ trong hoạt động đào tạo và tuyển sinh. Cơ sở giáo dục đại học sẽ được chủ động xây dựng, thẩm định, ban hành và phát triển chương trình đào tạo. Tự quyết định phương thức, chỉ tiêu và tổ chức tuyển sinh theo quy định của pháp luật. Cùng với đó là được quyền tự chủ trong liên kết đào tạo, lựa chọn và sử dụng giáo trình, học liệu số.

Bên cạnh đó là các quy định về tự chủ về tổ chức bộ máy và nhân sự. Cơ sở giáo dục công lập được quyền tự ban hành quy chế tổ chức hoạt động sau khi cấp có thẩm quyền phê duyệt đề án tự chủ; tự quyết định vị trí việc làm, kế hoạch nhân sự, tuyển dụng, bổ nhiệm, miễn nhiệm và quản lý viên chức, người lao động; giảm bớt sự can thiệp và phê duyệt chi tiết từ cơ quan quản lý cấp trên so với cơ chế hành chính cũ.

Cũng theo PGS. TS. Trần Trọng Nguyên, một điểm đáng chú ý từ Nghị định số 334/2026/NĐ-CP là đã tạo cơ chế tự chủ về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Các cơ sở giáo dục đại học được chủ động triển khai các hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ; được áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với mô hình mới. Cùng với đó là tối giản thủ tục hành chính, chủ động hơn trong việc tổ chức các hội nghị, hội thảo quốc tế để thúc đẩy hợp tác học thuật.

Ngoài ra, các quy định về tự chủ về tài chính, tài sản và đầu tư cũng đã mở ra nhiều thuận lợi. Theo đó, các cơ sở giáo dục đại học sẽ được tự quyết định việc sử dụng nguồn thu hợp pháp, tự chủ chi lương, thưởng, thu nhập tăng thêm cho cán bộ, giảng viên. Ngân sách Nhà nước được phân bổ theo sứ mệnh, chất lượng và hiệu quả hoạt động thay vì cào bằng.

Chủ động định hình chiến lược

Đánh giá một cách thực tế các quy định mới tại Nghị định số 334/2026/NĐ-CP, PGS. TS Trần Trọng Nguyên đã chia sẻ về những định hướng áp dụng cơ chế mới tại Học viện Chính sách và phát triển.

“Chúng tôi xác định tự chủ trước hết là khả năng chủ động định hình chiến lược phát triển đào tạo và nghiên cứu trên cơ sở nhu cầu xã hội, lợi thế học thuật và năng lực nghiên cứu, tư vấn chính sách của Học viện Chính sách và Phát triển”, PGS. TS Trần Trọng Nguyên nhấn mạnh.

Cụ thể hơn, trong thời gian tới, cùng với việc áp dụng các quy định mới tại Nghị định số 334/2026/NĐ-CP, Học viện Chính sách và Phát triển sẽ chủ động mở ngành và điều chỉnh quy mô đào tạo. Đặc biệt, sẽ chú trọng phát triển, đổi mới chương trình đào tạo theo nhu cầu nhân lực của nền kinh tế, nhất là các lĩnh vực mới như kinh tế dữ liệu, kinh tế số, đồng thời tăng cường kết nối với cơ quan quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp để nhận diện nhu cầu, xác định chuẩn năng lực và định hướng đào tạo phù hợp.

“Mục tiêu không chỉ là mở thêm chương trình, mà là nâng cao khả năng dự báo nhu cầu nhân lực, chủ động thích ứng và tạo ra giá trị khác biệt trong đào tạo”, Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển nhấn mạnh quan điểm.

Ngoài ra, cùng với việc chủ động xây dựng định mức và giá dịch vụ, Học viện Chính sách và Phát triển cũng sẽ chú trọng đến việc chủ động trong nghiên cứu tư vấn và hợp tác quốc tế; đẩy mạnh việc tổ chức hội thảo, hội nghị quốc tế và phối hợp thực hiện các chương trình liên kết.

Cũng cần lưu ý thêm rằng, theo Nghị định số 334/2026/NĐ-CP, khi quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học được mở rộng toàn diện, các cơ chế quản lý đi đôi kiểm soát cũng được tăng cường, chặt chẽ hơn, nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo, tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Quyền tự chủ không đồng nghĩa với tự quyết hoàn toàn mà được vận hành trong hành lang pháp lý nghiêm ngặt. Cơ quan quản lý nhà nước chuyển từ phương thức “tiền kiểm” (can thiệp, phê duyệt trước) sang hậu kiểm, thanh tra, kiểm tra và giám sát. Các trường phải chịu trách nhiệm giải trình trực tiếp trước xã hội, người học và các cơ quan có thẩm quyền về tính hợp pháp, hợp lý trong mọi quyết định nội bộ.

“Cần tập trung vào phân quyền gắn với trách nhiệm cá nhân; bảo đảm chất lượng dựa trên chuẩn đầu ra và kiểm định; công khai, giám sát dựa trên dữ liệu và kết quả thực chất”, PGS. TS Trần Trọng Nguyên nhận định.