Bài 2: Lao động trên nền tảng số và khoảng trống an sinh

Lái xe công nghệ đối mặt với nhiều rủi ro trong quá trình lao động nhưng lại thiếu sự bảo đảm an sinh trước mắt cũng như dài hạn.

Bài 1: Lao động trên nền tảng số đang gia tăng Theo một cách tự nhiên nhất, những lái xe công nghệ, bao gồm cả lái xe máy và xe ô tô, đã trở nên phổ biến ở hầu hết các đô thị lớn của Việt Nam. Và cũng không biết từ bao giờ, lái xe công nghệ lại trở thành nghề cứu cánh cho những người lao động “thất nghiệp” hoặc không còn lựa chọn công việc nào khác tối ưu hơn.

Lái xe công nghệ – ai cũng làm được!

Chạy xe dịch vụ sử dụng nền tảng công nghệ bắt đầu được ghi nhận tại nước ta từ khoảng tháng 7/2014 với việc Uber chính thức ra mắt, sau đó là hàng loạt tên tuổi khác gia nhập thị trường Việt Nam như Grab, Be, Gojek... Dù đến nay chưa có một con số nào thống kê mang tính chính thức và đầy đủ, song quy mô nhóm lao động làm nghề lái xe dịch vụ công nghệ không hề nhỏ. Theo một báo cáo năm 2022, nền tảng ứng dụng của Grab đã thu hút hơn 200.000 tài xế trên cả nước, với hơn 3 triệu lượt di chuyển mỗi ngày tại hai thành phố lớn là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Trong khi đó, một số liệu mới hơn được đưa ra tại Hội thảo “An sinh cùng tài xế xe công nghệ – Thực trạng và Giải pháp” (tổ chức ngày 15/9/2026), BHXH TP. Hồ Chí Minh đưa ra con số ước tính có trên 600.000 tài xế xe ôm công nghệ cả nước, tập trung chủ yếu tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, có thu nhập thuộc diện chịu thuế.

Lái xe công nghệ rất đa dạng, từ lao động thanh niên trẻ, trung niên, thậm chí là cả nhóm lao động đã cao tuổi và cả phụ nữ. Nghề này thu hút được nhiều đối tượng trong xã hội bởi tính đơn giản, dễ làm và nhu cầu sử dụng dịch vụ lại tăng cao. Thực tế cho thấy, chạy xe dịch vụ mang lại thu nhập cao hơn hẳn với những nghề phổ thông hiện nay. Ghi nhận từ khảo sát của nhóm nghiên cứu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), 75% lao động trên nền tảng số có thu nhập 8 triệu đồng/tháng – cao hơn đáng kể so với mức lương tối thiểu 3,7–5,3 triệu đồng. Trên 50% tài xế Grabcar có thu nhập trên 12 triệu đồng/tháng.

Theo quan điểm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), không chỉ riêng với lái xe công nghệ, rất nhiều nghề, dịch vụ khác cũng đang hoạt động trên các nền tảng số. Như vậy, việc làm trên nền tảng số, thực chất sẽ bao gồm một nhóm lao động rất lớn.

Khoảng trống an sinh

Không thường xuyên nhưng ít lâu chúng ta lại thấy truyền thông thông tin về những vụ việc mâu thuẫn, xô xát dẫn đến thương tích của tài xế công nghệ. Đây chỉ là phần nổi, còn nhiều vụ việc va chạm, tai nạn thường ngày mà không phải lúc nào cũng được biết đến. Chạy Grabcar có thể nhàn hơn nhưng với tài xế Grabbike thì mọi chắc chắn “hứng trọn” cái nặng nhọc của mưa nắng, khói bụi đường phố. Họ đến với công việc tưởng nhàn nhã nhưng lại hết sức vất vả, rủi ro. Đặc thù công việc khiến tài xế thường xuyên đối mặt với thời tiết khắc nghiệt, khói bụi, ùn tắc, ngập nước và nguy cơ tai nạn. Khi xảy ra tai nạn, ốm đau hoặc phải ngừng chạy xe, họ có thể mất nguồn thu nhập để trang trải chi phí sinh hoạt và chữa bệnh.

Theo PGS. TS. Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, cho biết: SocialLife đã thực hiện các nghiên cứu về việc làm, thu nhập của tài xế xe công nghệ tại TP. Hồ Chí Minh từ năm 2020. Nghiên cứu cho thấy, một bộ phận tài xế chưa tham gia đầy đủ các loại hình bảo hiểm, trong khi thu nhập và thời gian làm việc có tính biến động.

Gần đây, các vấn đề về an sinh cho nhóm tài xế được quan tâm nhiều hơn và cũng có nhiều hơn những khảo sát nghiên cứu mang tính khoa học. Khảo sát của Liên đoàn Lao động TP. Hồ Chí Minh đưa ra tại Hội thảo “An sinh cho tài xế công nghệ” cho thấy, 35% số người được khảo sát làm việc trên 10 giờ mỗi ngày; đồng thời nhấn mạnh: để đạt doanh thu khoảng 15 triệu đồng/tháng, tài xế phải làm việc với cường độ cao.

Khảo sát của nhóm nghiên cứu từ World Bank chỉ ra rằng: 78% lao động trên các nền tảng số không có bảo hiểm xã hội, điều này có nghĩa là họ sẽ đối diện với nguy cơ rủi ro thu nhập rất lớn trong các trường hợp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động. Nhìn xa hơn, khi về già, nhóm lao động này cũng không có lương hưu; đời sống tuổi già gần như phụ thuộc vào nguồn tích lũy hoặc con cháu. Đây là khoảng trống an sinh rất lớn, bất kể nhìn từ góc độ nào.

Tại Hội thảo quốc tế về “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam” được tổ chức mới đây, ông Trần Đình Liệu, Phó Giám đốc BHXH Việt Nam cho rằng: sự phát triển của công nghệ, kinh tế số và các mô hình việc làm linh hoạt đang làm xuất hiện, mở rộng những hình thức việc làm khác với quan hệ lao động truyền thống. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, một bộ phận người lao động có thể chuyển sang các hình thức việc làm như cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng, môi giới, làm việc trên các nền tảng số và thời gian ngắn hoặc không trọn thời gian.

“Thực tiễn này đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục được trao đổi, nghiên cứu, nhất là về việc nhận diện và quản lý đối tượng, phương thức tham gia, thu và đóng BHXH, cũng như sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp có liên quan”, ông Liệu nhấn mạnh.

(Còn nữa)