Bài 3: Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động trên nền tảng số

Lái xe công nghệ gặp nhiều “rào cản” trong việc tham gia BHXH.

Bài 1: Lao động trên nền tảng số đang gia tăng

Bài 2: Lao động trên nền tảng số và khoảng trống an sinh

Nhận diện những rào cản

Cụ thể hóa định hướng bảo hiểm xã hội (BHXH) toàn dân, Luật BHXH 2024 đã được sửa đổi theo hướng mở rộng đáng kể các nhóm đối tượng, bao gồm cả BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện. Theo các quy định hiện hành, các nhóm lao động làm việc trên nền tảng số sẽ thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện.

Tuy nhiên, việc thực hiện theo cơ chế này phụ thuộc rất lớn vào nhận thức và sự chủ động từ phía người lao động. Thực tế này khiến tỷ lệ bao phủ BHXH với nhóm tài xế công nghệ (chiếm phần đông trong tổng số lao động trên nền tảng số hiện nay) ở mức rất thấp. Khảo sát của nhóm nghiên cứu từ World Bank đã chỉ ra rằng: có tới 78% không có BHXH.

Câu hỏi đặt ra, làm thế nào để lấp khoảng trống này, đáp ứng mục tiêu đảm bảo an sinh cả trước mắt và cả lâu dài cho một nhóm lao động ngày càng lớn trong xã hội hiện đại. Quá trình sửa Luật BHXH 2024 đã tính đến việc mở rộng diện bao phủ BHXH với nhóm này bằng cơ chế bắt buộc, thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.

Thực ra, đây cũng là câu chuyện không mới và đã từng được đề cập đến trong lần sửa đổi Luật BHXH 2014 trước đây. Vấn đề khó nhất khi thực hiện BHXH bắt buộc là phải xác định vai trò chủ sử dụng lao động – đối tượng có trách nhiệm đóng BHXH cùng với người lao động.

Chẳng hạn, quan điểm của các doanh nghiệp cung ứng nền tảng dịch vụ như Grab, Be cũng như các đơn vị khác đều nhấn mạnh rằng, quan hệ của họ với người lao động chỉ là đối tác; đơn giản là họ chỉ là cung ứng ứng dụng nền tảng, là cầu nối giữa người lao động với khách hàng – đối tượng trực tiếp sử dụng dịch vụ; không phải là đơn vị trực tiếp sử dụng lao động/dịch vụ, vì vậy nên họ không có nghĩa vụ đóng BHXH theo các quy định hiện hành về BHXH bắt buộc.

Thực tế này khiến cho từ nhiều năm nay, việc đóng BHXH cho nhóm lái xe công nghệ vẫn bị bỏ ngỏ, hay nói đúng hơn là theo cơ chế BHXH tự nguyện và phụ thuộc lớn vào ý thức, sự chủ động của người lao động. Câu hỏi đặt ra là có thể đưa nhóm lao động làm việc trên các nền tảng số nói chung và nhóm lái xe công nghệ vào diện đóng BHXH bắt buộc hay không?

Mở rộng bao phủ BHXH với lao động trên nền tảng số: Khó nhưng có nhu cầu

Như đã nêu, theo quy định hiện hành, nhóm lao động làm việc trên các nền tảng số hiện đang thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện. Với tỷ lệ 78% chưa có BHXH, tương ứng chỉ 1 trong số 5 lao động thuộc nhóm này tham gia BHXH, cho thấy với cơ chế tự nguyện rất khó để mở rộng bao phủ.

Khảo sát từ nhóm nghiên cứu của World Bank cũng chỉ ra những khó khăn một cách trực quan hơn. Trong số những người chưa tham gia, 36% cho thấy họ không biết nộp BHXH ở đâu và như thế nào. 34% không biết về cơ quan BHXH; 32% trả lời rằng không có khả năng chi trả và 29% ưu tiên, đặt nhu cầu chi tiêu gia đình. 15% cho rằng thời gian chờ quá lâu; 12% không quan tâm, 8% cho rằng chế độ quá phức tạp.

Bên cạnh đó, chỉ 1/3 nắm được thông tin về mức hỗ trợ (đóng BHXH tự nguyện). Cụ thể, 33% người lao động biết về mức đóng tối thiểu được hỗ trợ là 264.000 đồng, cơ chế tác động trực tiếp nhất từ chính sách nhằm tăng tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện.

Dù vậy, không phải là không có những điểm lạc quan từ cuộc khảo sát. Tỷ lệ hoài nghi về chương trình chưa tới 5%, cho thấy dư địa thuận lợi để mở rộng quy mô số người tham gia. Cùng với tỷ lệ 2/3 lao động làm việc trên nền tảng số không biết về sự tồn tại của khoản hỗ trợ mức đóng, cho thấy cần có một chiến dịch truyền thông rõ mục tiêu, có thể là giải pháp tối ưu (chi phí thấp) ở thời điểm hiện nay.

Một điểm tích cực nữa là 93% người trả lời chọn gói có chế độ hưu trí. Từ con số này, nhóm nghiên cứu của World Bank khẳng định: nhu cầu được đảm bảo an sinh dài hạn là có. Vấn đề là làm thế nào để chuyển đổi sự sẵn lòng thành việc tham gia thực tế và đóng góp BHXH liên tục trong khoảng 15 năm – thời gian tối thiểu để đủ điều kiện hưởng lương hưu (cùng với điều kiện về tuổi nghỉ hưu theo quy định).

Chia sẻ thêm về vấn đề này, theo đại diện Cục Tiền lương và BHXH (Bộ Nội vụ) cần xem xét một số vấn đề từ góc nhìn xây dựng chính sách thuần túy. Trước hết, cần làm rõ: quan hệ giữa người lao động và đại diện các nền tảng số có phải là quan hệ lao động hay quan hệ dân sự (kinh tế, đối tác). Nếu xác định là quan hệ lao động thì kèm theo trách nhiệm thực hiện các quy định của pháp luật về lao động (tiền lương, BHXH, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi,…).

Từ đây cũng đặt ra việc xác định mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng góp tài chính vào các quỹ của BHXH. Theo đó, cần xác định cụ thể hơn: Mức đóng, phương thức đóng như nào là phù hợp? Trách nhiệm của các bên trong việc tham gia đóng góp vào các quỹ BHXH được thực thi như thế nào? Cùng với đó là việc xác định quản lý đối tượng thuộc diện tham gia. Các cơ quan tham gia vào việc xác định, quản lý đối tượng thuộc diện tham gia BHXH đối với người làm việc trên nền tảng số, phương thức, cách thức quản lý, giám sát, kiểm tra.

Để đảm bảo đồng bộ trong việc thực hiện các quy định, đại diện Cục Tiền lương và BHXH cho rằng, cần điều chỉnh các quy định của pháp luật khác có liên quan; bao gồm: việc xác định tiền lương, thu nhập làm căn cứ đóng BHXH; việc xác định tiền lương, thu nhập làm căn cứ giải quyết các chế độ BHXH; hồ sơ, thủ tục giải quyết các chế độ BHXH...

(Còn nữa)...