Hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Đầu tư công: Tích hợp quy trình, nâng hiệu quả nguồn lực

Dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) tiếp tục được hoàn thiện theo hướng tích hợp các quy định của pháp luật về ngân sách và đầu tư công. Ảnh minh hoạ có sự hỗ trợ của AI

Đồng bộ 2 quy trình pháp luật về ngân sách và đầu tư công

Theo Bộ Tài chính, thực tiễn cho thấy Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 và Luật Đầu tư công năm 2024 đã từng bước được hoàn thiện, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, việc quản lý vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước vẫn đồng thời chịu sự điều chỉnh của 2 quy trình pháp luật, dẫn tới giao thoa về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự và trách nhiệm.

Trong bối cảnh tổ chức bộ máy tài chính - kế hoạch đã được hợp nhất ở trung ương và địa phương, việc tiếp tục duy trì 2 hệ thống pháp luật riêng được đánh giá không còn phù hợp. Bởi vậy, Bộ Tài chính đề xuất hợp nhất 2 luật nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, giảm thủ tục và chi phí tuân thủ, qua đó nâng cao kỷ luật tài khóa và hiệu quả đầu tư công.

Dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) được xây dựng với quan điểm bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ; quy định các vấn đề mang tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, giao Chính phủ quy định chi tiết đối với những nội dung thường xuyên biến động. Đồng thời, dự thảo kế thừa những quy định hiện hành còn phù hợp, luật hóa các vấn đề đã được thực tế kiểm nghiệm, tiếp tục phân cấp, phân quyền và làm rõ trách nhiệm của các cấp, các ngành, địa phương.

Phạm vi điều chỉnh của dự thảo bao gồm các vấn đề về lập, chấp hành, kiểm toán, quyết toán, công khai, giám sát ngân sách nhà nước; quản lý, sử dụng vốn đầu tư từ nguồn thu hợp pháp của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư; cùng các nội dung về lập, thẩm định, phê duyệt, quyết định, theo dõi, kiểm tra, đánh giá chương trình, dự án, nhiệm vụ đầu tư công. Đối tượng áp dụng gồm các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến ngân sách nhà nước.

Dự thảo được xây dựng trên kết cấu, bố cục của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, đồng thời đưa các nội dung của Luật Đầu tư công vào những chương, điều tương ứng; những nội dung đặc thù về chương trình, nhiệm vụ, dự án đầu tư công được quy định tại chương riêng. Theo tờ trình mới nhất của Bộ Tài chính, dự thảo Luật gồm 10 chương, 103 điều.

Một trong những định hướng đáng chú ý là tích hợp kế hoạch tài chính 5 năm với kế hoạch đầu tư công 5 năm. Theo đó, kế hoạch đầu tư công 5 năm được lồng ghép vào kế hoạch tài chính 5 năm dưới dạng danh mục và mức chi đầu tư công, qua đó gắn đầu tư công với khả năng cân đối nguồn lực, quản lý rủi ro tài khóa và đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội.

Đối với kế hoạch đầu tư công hằng năm, dự thảo đề xuất tích hợp vào dự toán chi đầu tư phát triển hằng năm để thống nhất quản lý từ khâu lập, phân bổ, giao, chấp hành, quyết toán, công khai và giám sát ngân sách nhà nước. Đồng thời, sửa đổi yêu cầu về lập, phân bổ, giao và điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước và dự toán đã giao cho đơn vị sử dụng ngân sách.

Đặt hiệu quả đầu tư công vào xuyên suốt quá trình

Một điểm mới của dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) là bổ sung quy định về đánh giá hiệu quả đầu tư công. Theo dự thảo, chương trình, dự án, nhiệm vụ phải được đánh giá hiệu quả đầu tư xuyên suốt quá trình từ lập, thẩm định, phê duyệt, tổ chức thực hiện đến vận hành, khai thác sau đầu tư.

Việc đánh giá không chỉ dừng ở tiến độ hay tỷ lệ giải ngân mà gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực kết cấu hạ tầng, cải thiện đời sống và an sinh xã hội mà người dân được thụ hưởng.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung khái niệm về kế hoạch tài chính 5 năm, nhiệm vụ đầu tư công, nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư, các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan khác ở trung ương. Dự thảo cũng bổ sung cơ chế để Bộ Tài chính báo cáo Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh danh mục và mức chi đầu tư công 5 năm đối với chương trình, dự án, nhiệm vụ chưa đủ điều kiện triển khai, giải ngân và bổ sung danh mục nhiệm vụ, dự án mới đã hoàn thiện thủ tục đầu tư để có thể thực hiện giải ngân dự toán hằng năm, qua đó nâng cao khả năng huy động và phân bổ nguồn vốn.

Tại dự thảo, Bộ Tài chính đề xuất bổ sung nhiệm vụ, quyền hạn của Chính phủ trong xây dựng, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết về Quy chế thẩm tra, quyết định kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia, dự toán ngân sách nhà nước, phương án phân bổ ngân sách trung ương và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước hằng năm. Đồng thời, quy định quy chế thẩm tra, quyết định kế hoạch tài chính 5 năm tỉnh, thành phố, dự toán, phân bổ và phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương hằng năm.

Đối với Bộ Khoa học và Công nghệ, dự thảo bổ sung trách nhiệm trong tổng hợp, đề xuất phân bổ các nguồn dự toán chưa phân bổ chi tiết, dự phòng, tăng thu và dự toán chi còn lại của ngân sách trung ương cho lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời hướng dẫn, tổng hợp và đề xuất tổng mức chi đầu tư công 5 năm nguồn ngân sách nhà nước cho lĩnh vực này, bao gồm cả ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.

Một nội dung khác là bổ sung quy định về ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý ngân sách nhà nước; nguyên tắc quản lý khoản vay của ngân sách nhà nước được cân đối chung vào quỹ ngân sách nhà nước để sử dụng cho đầu tư phát triển; cho phép sử dụng số thu thực hiện vượt dự toán trong quá trình chấp hành dự toán; đồng thời bổ sung nội dung sử dụng dự phòng, Quỹ dự trữ tài chính và nguồn tăng thu, dự toán chi còn lại để xử lý những khó khăn, phát sinh trong quá trình thực hiện.

Bên cạnh các nội dung bổ sung, dự thảo cũng lược bỏ một số quy định nhằm giảm chồng chéo. Trong đó có việc bỏ quy định điều kiện chi từ Quỹ dự trữ tài chính cho ngân sách phải sau khi đã sử dụng hết dự phòng ngân sách; bỏ quy định quyết toán chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình đầu tư công khi hoàn thành chương trình; đồng thời bỏ một số quy định của Luật Đầu tư công về lập, trình, phê duyệt kế hoạch đầu tư công trung hạn và phân bổ, giao kế hoạch đầu tư công hằng năm do các nội dung này đã được tích hợp vào kế hoạch tài chính 5 năm và quy trình phân bổ, giao dự toán chi ngân sách hằng năm.

Về thời điểm áp dụng, dự thảo quy định Luật có hiệu lực từ năm ngân sách 2027. Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 đã được sửa đổi, bổ sung và Luật Đầu tư công số 58/2024/QH15 đã được sửa đổi, bổ sung hết hiệu lực kể từ ngày Luật này có hiệu lực thi hành.

Đối với các cơ chế, chính sách tài chính - ngân sách đặc thù mà địa phương đang áp dụng theo các nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ, dự thảo định hướng tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành cho đến khi các văn bản này được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế. Các thành phố, khu kinh tế đặc biệt được cấp có thẩm quyền cho phép áp dụng một số cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị tiếp tục thực hiện theo quy định của Luật Phát triển đô thị.

Đối với quyết toán ngân sách nhà nước năm 2026 và lập dự toán ngân sách nhà nước năm 2027, dự thảo quy định áp dụng theo Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công hiện hành đã được sửa đổi, bổ sung. Với kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 và kế hoạch đầu tư công 5 năm 2026 - 2030 đã được Quốc hội, HĐND các cấp phê duyệt, việc tiếp tục thực hiện được đặt trong khuôn khổ các nghị quyết đã ban hành; các bước lập, báo cáo, phê duyệt và giao theo quy định của luật mới sẽ được áp dụng đối với việc điều chỉnh, theo dõi, kiểm tra, đánh giá thực hiện.

Đáng chú ý, với các chương trình, nhiệm vụ, dự án đầu tư công đã được phê duyệt, đang triển khai trước ngày Luật có hiệu lực, dự thảo cho phép tiếp tục thực hiện theo quyết định đã ban hành; trường hợp phù hợp với quy định mới thì được chuyển sang thực hiện theo cơ chế, thẩm quyền của Luật mới. Đối với các trường hợp thuộc thẩm quyền chuyển tiếp mà chưa phải phê duyệt, việc thực hiện sẽ theo quy định của Chính phủ sau khi báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi thực hiện.

Tại dự thảo mới nhất, sau khi tiếp thu ý kiến của Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính đã hoàn thiện dự thảo, trong đó bổ sung phạm vi điều chỉnh đối với lập, thẩm định, phê duyệt, quyết định, theo dõi, kiểm tra, đánh giá chương trình, dự án, nhiệm vụ đầu tư công; quản lý, sử dụng vốn đầu tư từ nguồn thu hợp pháp của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư; đồng thời bổ sung nguyên tắc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã và các quy định chuyển tiếp.

Về quy trình thực hiện dự án đầu tư công, Bộ Tài chính cho biết đã rà soát theo hướng gồm các bước cơ bản: đề xuất dự án; quyết định chủ trương đầu tư; quyết định đầu tư; triển khai thực hiện; thanh toán, quyết toán dự án hoàn thành và đưa vào sử dụng. Bộ Tài chính kiến nghị tiếp tục quy định việc phê duyệt chủ trương đầu tư dự án đầu tư công tại dự thảo Luật nhằm làm căn cứ đánh giá sơ bộ hiệu quả đầu tư và cân đối nguồn lực trong kế hoạch tài chính 5 năm; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết việc triển khai thực hiện theo hướng nâng cao chất lượng đánh giá tiền khả thi, quy định rõ, cụ thể hơn các tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án theo Kết luận số 18-KL/TW của Trung ương.