Việt Nam thất thu ngân sách 500 triệu USD mỗi năm vì thuốc lá lậu

Trong khi Việt Nam thất thu ngân sách hàng năm hơn 500 triệu USD, lợi ích kinh tế mà thị trường bất hợp pháp đạt được lại ở mức hơn 700 triệu USD. Nguồn: EU-ABC.

Thuốc lá bất hợp pháp đang trở thành “thị trường song song”

Trong nghiên cứu mới đây của Hội đồng kinh doanh EU-ASEAN (EU-ABC) cho thấy, quy mô của thuốc lá bất hợp pháp tại khu vực ASEAN đã tăng nhanh hơn nhiều dự báo trước đó. Năm 2025, tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp (bao gồm thuốc lá điếu và sản phẩm e-vapour) tại ASEAN-6 đã đạt 23,6%, tương đương với việc cứ 4 sản phẩm tiêu thụ thì có gần 1 sản phẩm nằm ngoài vòng kiểm soát. Con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng lên gần 27,8% vào năm 2028, cho thấy xu hướng mở rộng của thị trường này vẫn chưa có dấu hiệu chững lại.

Xét về quy mô tuyệt đối, riêng thuốc lá điếu bất hợp pháp đã đạt khoảng 85 tỷ điếu trong năm 2025, kéo theo thất thu ngân sách lên tới 6,3 tỷ USD trong khu vực. Cùng lúc đó, lợi nhuận mà các đầu mối bất hợp pháp thu được cũng đạt khoảng 6 tỷ USD, gần tương đương phần ngân sách bị mất đi.

Những con số này phản ánh một thực tế đáng chú ý khi thuốc lá lậu đang dần vận hành như một “thị trường song song” có quy mô lớn, cạnh tranh trực tiếp với khu vực hợp pháp. Trong bức tranh chung đó, Việt Nam dù đang kiểm soát thuốc lá lậu khả quan hơn các thị trường khác, nhưng vẫn đối mặt với áp lực nhất định. Theo ước tính, khoảng 16,5% thị phần thuốc lá điếu tại Việt Nam là bất hợp pháp. Quy mô này kéo theo mức thất thu ngân sách khoảng 500-530 triệu USD mỗi năm.

Đáng chú ý hơn, phần lợi ích kinh tế mà các mạng lưới buôn lậu thu về tại Việt Nam thậm chí còn cao hơn phần ngân sách bị mất (tương đương 740-790 triệu USD). Điều này cho thấy động lực lợi nhuận lớn đang góp phần duy trì và mở rộng hoạt động của thị trường bất hợp pháp, khiến việc kiểm soát sẽ ngày càng phức tạp hơn.

Vì sao thuốc lá bất hợp pháp vẫn tiếp tục mở rộng?

Một trong những nguyên nhân cốt lõi thúc đẩy sự gia tăng của thuốc lá bất hợp pháp là khoảng cách ngày càng lớn giữa giá bán sản phẩm hợp pháp và bất hợp pháp. Khi giá sản phẩm hợp pháp tăng lên do thuế và các chi phí tuân thủ, mức chênh lệch với hàng lậu trở nên rõ rệt hơn, đặc biệt tại các thị trường nhạy cảm về giá.

Sự chênh lệch này đến từ việc các doanh nghiệp thuốc lá hợp pháp luôn tuân thủ đầy đủ các quy định về đóng thuế, đầu tư bao bì, kiểm soát chất lượng sản phẩm và tuân thủ tuyệt đối các quy định hiện hành về hình ảnh cảnh báo. Trong khi đó, thuốc lá bất hợp pháp không tuân thủ các chính sách thuế, được tự do thiết kế bao bì bắt mắt, không có hình ảnh cảnh báo và không cần kiểm định chất lượng chặt chẽ.

Khi sản phẩm giá rẻ, dễ tiếp cận và không khác biệt nhiều về trải nghiệm, một bộ phận người tiêu dùng sẵn sàng chuyển sang sử dụng sản phẩm bất hợp pháp, bất kể yếu tố tuân thủ quy định.

Khi động lực kinh tế ngày càng cao, tình trạng buôn lậu thuốc lá sẽ ngày càng khó kiểm soát.

Bên cạnh yếu tố giá, sự thay đổi của kênh phân phối cũng đóng vai trò quan trọng. Nếu trước đây buôn lậu chủ yếu gắn với các tuyến biên giới và vận chuyển vật lý, thì hiện nay hoạt động này đang dịch chuyển mạnh sang các kênh linh hoạt hơn như mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin mã hóa hoặc mô hình thương mại điện tử cá nhân.

Các sản phẩm bất hợp pháp được phân phối qua các nền tảng trực tuyến, giao hàng theo đơn nhỏ lẻ, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn đáng kể. Khi ranh giới giữa hàng hợp pháp và bất hợp pháp ngày càng mờ đi, hiệu quả của các biện pháp kiểm soát truyền thống cũng bị hạn chế.

Một yếu tố khác là sự thiếu đồng bộ trong hệ thống truy xuất nguồn gốc giữa các quốc gia. Dù đã có các công cụ như tem thuế hoặc QR code, việc triển khai không đồng đều vẫn tạo ra những khoảng trống trong chuỗi cung ứng. Đây chính là những điểm yếu mà các mạng lưới buôn lậu có thể tận dụng để luân chuyển hàng hóa qua nhiều thị trường.

Cần cách tiếp cận chính sách theo hướng hài hòa

Từ những phân tích trên có thể thấy, bài toán kiểm soát thuốc lá bất hợp pháp không thể được giải quyết bằng một giải pháp đơn lẻ. Việc chỉ tập trung tăng cường kiểm tra hoặc xử phạt có thể chưa đủ trong bối cảnh các sản phẩm bất hợp pháp ngày càng biến tướng với nhiều hình thức tinh vi.

Các giải pháp được EU-ABC đề xuất bao gồm tăng cường triệt phá các đường dây buôn lậu, mở rộng kiểm soát sang các kênh trực tuyến, nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan và quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, song song với đó, một yêu cầu quan trọng được đặt ra là cần đảm bảo sự cân bằng trong chính sách.

Trong bối cảnh Việt Nam đang xem xét sửa đổi các quy định quản lý thị trường thuốc lá, việc đánh giá đầy đủ các tác động của chính sách trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Đặc biệt, các biện pháp làm gia tăng nghĩa vụ tuân thủ hoặc hạn chế khả năng hiện diện của sản phẩm hợp pháp tại điểm bán, nếu không được cân nhắc kỹ, có thể vô tình làm nới rộng khoảng cách giữa khu vực hợp pháp và bất hợp pháp.

Thực tế cho thấy khi khu vực hợp pháp bị thu hẹp, điều này có thể vô tình tạo “lợi thế cạnh tranh” cho khu vực bất hợp pháp nhờ khả năng tiếp cận người dùng dễ dàn hơn và mức giá thấp hơn. Khi đó, người tiêu dùng có xu hướng dịch chuyển sang các sản phẩm ngoài kiểm soát, làm giảm hiệu quả tổng thể của chính sách.

Do đó, hiệu quả của chính sách không chỉ nằm ở việc siết chặt thêm quy định, mà còn phụ thuộc vào việc đảm bảo những biện pháp này có đồng thời làm giảm sức hấp dẫn của thị trường bất hợp pháp. Ngược lại, một phần nhu cầu có thể bị đẩy ra khỏi khu vực được quản lý, kéo theo những hệ lụy lớn hơn về thất thu ngân sách và rủi ro sức khỏe cộng đồng.