Thuốc lá lậu với thủ đoạn tinh vi hơn, đòi hỏi thế trận liên ngành

Công chức hải quan kiểm tra tang vật trong vụ 84.000 bao thuốc lá ngụy trang trong bồn thép. Ảnh: Thu Hòa.

Buôn lậu chuyển hướng ngày càng tinh vi

Sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, công tác chống buôn lậu thuốc lá đã đạt nhiều kết quả tích cực. Trao đổi tại tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức mới đây, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt.

Từ năm 2014 đến năm 2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý hàng chục nghìn vụ việc, thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá và hơn 388 tấn lá thuốc lá.

Tuy nhiên, những kết quả đó chưa đồng nghĩa áp lực đã giảm. Điều đáng lo hiện nay là buôn lậu thuốc lá đang thay đổi phương thức hoạt động rất nhanh. Các đối tượng ngày càng chuyên nghiệp, cảnh giác cao, thường chỉ giao dịch với người quen giới thiệu, hạn chế tiếp xúc người lạ.

Hàng hóa được chia nhỏ dưới ngưỡng xử lý hình sự, vận chuyển nhiều chặng, qua nhiều phương tiện khác nhau như xe khách, xe tải, thậm chí kết hợp cả dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh và giao hàng thu tiền hộ để trà trộn vào dòng hàng hóa thông thường.

Không chỉ dừng ở thuốc lá điếu nhập lậu, tình trạng buôn bán thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên môi trường mạng cũng đang nổi lên như một điểm nóng mới. Đây là xu hướng khiến bài toán chống buôn lậu không còn gói gọn ở khu vực biên giới, mà đã kéo sâu vào nội địa, len vào các nền tảng số và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, nhất là giới trẻ.

Theo ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan (Bộ Tài chính), tình hình buôn lậu, vận chuyển thuốc lá trên nhiều tuyến, địa bàn đã có chuyển biến tích cực. Đối với ngành Hải quan, công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Bộ Tài chính, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đồng thời có sự phối hợp chặt chẽ của lực lượng công an, cảnh sát biển, bộ đội biên phòng và các lực lượng chức năng khác.

Theo ông Lê Đức Tuấn, thời gian tới ngành Hải quan sẽ tiếp tục đẩy mạnh kiểm tra, kiểm soát tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Quảng Trị... nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá và thuốc lá thế hệ mới qua biên giới.

Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng cũng cho rằng, ngoài việc xử lý nghiêm, cần tăng cường sự phối hợp, trao đổi thông tin giữa các lực lượng theo hướng kết hợp 3 lớp từ ngoài biên giới, khu vực biên giới đến địa bàn nội địa. Trong đó cần phải tập trung vào các tuyến, địa bàn trọng điểm, đồng thời ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát, kiểm soát hoạt động buôn bán, trao đổi, thanh toán trên không gian mạng.

Tăng trách nhiệm từ cơ sở và pháp lý

Bên cạnh yêu cầu phối hợp đa ngành, một vấn đề được quan tâm là trách nhiệm của chính quyền địa phương và lực lượng ở cơ sở vẫn cần được siết chặt hơn.

Ông Đặng Văn Dũng cho biết, công tác chống buôn lậu thuốc lá là nhiệm vụ rất quan trọng, mang tính lâu dài, cần huy động sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Theo ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, ngoài xử lý vi phạm, cần chủ động ngăn chặn thuốc lá lậu, thuốc lá giả từ đầu nguồn; tăng cường quản lý địa bàn, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm thường xuyên. Ông Sinh nhấn mạnh cần tăng cường phối hợp từ cấp xã, phường, tỉnh đến cấp quốc gia, đồng thời phân định rõ trách nhiệm từng đơn vị trong phòng, chống kinh doanh thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả.

Thực tế cho thấy nếu địa bàn cơ sở không được kiểm soát chặt, hàng lậu rất dễ len lỏi vào chợ dân sinh, cửa hàng tạp hóa, quán nước, điểm bán nhỏ lẻ hoặc các nhóm mua bán trên mạng xã hội. Đây là mắt xích cuối cùng nhưng lại có ý nghĩa quyết định, bởi khi hàng lậu vẫn còn đầu ra thì đường dây phía sau vẫn còn động lực hoạt động.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng cần tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa.

Ngoài áp lực về tổ chức thực hiện, nhiều ý kiến cũng chỉ ra một số bất cập pháp lý đang ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp và xử lý. Theo ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế (Bộ Tư pháp), thực trạng buôn lậu thuốc lá ngày càng phức tạp trong khi hệ thống pháp luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, bất cập. Theo ông, việc dựa quá nhiều vào số lượng bao thuốc lá để phân biệt xử lý hành chính và hình sự đã khiến các đối tượng dễ dàng chia nhỏ hàng hóa để né chế tài nặng hơn. Hoạt động thương mại điện tử bùng nổ nhưng lại thiếu quy định đặc thù để kiểm soát, trong khi trách nhiệm của các chủ thể liên quan như chủ phương tiện, kho bãi, nơi tập kết chưa được quy định đầy đủ.

Từ thực tiễn đó, theo các chuyên gia, yêu cầu đặt ra là phải sớm hoàn thiện khung pháp lý theo hướng đồng bộ, rõ trách nhiệm, hỗ trợ trực tiếp cho công tác thực thi. Khi pháp lý rõ hơn, trách nhiệm địa phương rõ hơn và dữ liệu liên ngành được kết nối tốt hơn, cuộc chiến chống thuốc lá lậu mới có thể chuyển từ thế bị động sang chủ động.