Tín chỉ các-bon: “Lớp tài sản xanh” mới của nền kinh tế Net-Zero

Ảnh minh họa.

Theo Báo cáo Wealth Management Vol.10 – Tình hình phát triển sàn giao dịch tín chỉ các-bon ở Việt Nam do SHS Research thực hiện, tín chỉ các-bon đang mở ra khả năng chuyển đổi các hoạt động giảm phát thải thành dòng tiền và tài sản đầu tư mới trong nền kinh tế phát thải thấp.

Khi tín chỉ carbon trở thành “commodity” mới của thế kỷ 21

Nếu dầu mỏ từng là tài sản chiến lược của thế kỷ 20, thì tín chỉ các-bon đang dần trở thành một trong những biến số định giá quan trọng của thế kỷ 21. Trong bối cảnh các nền kinh tế gia tăng áp lực giảm phát thải, tín chỉ carbon không còn được nhìn nhận đơn thuần như một công cụ môi trường, mà đang bước vào hệ thống tài chính như một loại tài sản có thể giao dịch.

Theo phân tích của SHS Research, một tín chỉ carbon đại diện cho một tấn CO₂ được giảm phát thải hoặc hấp thụ khỏi khí quyển. Dưới góc độ tài chính, đây thực chất là một “quyền phát thải có thể giao dịch”, đồng thời là một dạng tài sản được định giá dựa trên khả năng giảm phát thải và tiêu chuẩn môi trường của dự án phát hành.

Điểm thay đổi căn bản nằm ở cơ chế dòng tiền. Khi doanh nghiệp toàn cầu phải đáp ứng các cam kết Net-Zero và tiêu chuẩn ESG, nhu cầu mua tín chỉ các-bon gia tăng để bù đắp lượng phát thải chưa thể cắt giảm hoàn toàn. Ngược lại, các dự án xanh – từ năng lượng tái tạo, trồng rừng đến nông nghiệp carbon thấp – có thể tạo ra tín chỉ và bán ra thị trường.

Điểm đáng chú ý là đây không phải một loại tài sản mang tính đầu cơ thuần túy. Dòng tiền của thị trường các-bon đến từ nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp phải mua tín chỉ để đáp ứng cam kết giảm phát thải và tiêu chuẩn ESG.

Điều này khiến tín chỉ các-bon dần mang đặc điểm của một loại “commodity” mới: có cung – cầu, có định giá và có khả năng hình thành thị trường thứ cấp. Thị trường các-bon toàn cầu được kỳ vọng có thể huy động từ 10–40 tỷ USD vào năm 2030 cho các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, phản ánh vai trò ngày càng lớn của carbon trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Các dự báo của SHS Research cho thấy, giá tín chỉ các-bon toàn cầu có thể đạt khoảng 80–150 USD/tấn vào năm 2035 do áp lực giảm phát thải và sự khan hiếm của các tín chỉ chất lượng cao.

Không chỉ dừng ở nhu cầu gia tăng, giá tín chỉ carbon cũng được dự báo tiếp tục tăng trong dài hạn do áp lực giảm phát thải và sự khan hiếm của các tín chỉ chất lượng cao. Đây là lý do tín chỉ các-bon bắt đầu được nhìn nhận như một lớp tài sản mới gắn với quá trình chuyển đổi xanh toàn cầu.

Việt Nam và lợi thế của một “mỏ tài nguyên tín chỉ carbon”

Trong cuộc đua các-bon toàn cầu, Việt Nam được đánh giá sở hữu nhiều lợi thế nhờ tài nguyên tự nhiên và cơ cấu kinh tế đặc thù. Việt Nam có thể tạo ra khoảng 103 triệu tín chỉ các-bon vào năm 2050 từ các lĩnh vực như rừng, biển và nông nghiệp các-bon thấp.

Trong bối cảnh tín chỉ carbon chất lượng cao ngày càng khan hiếm, lợi thế tài nguyên tự nhiên có thể giúp Việt Nam trở thành một trong những nguồn cung các-bon đáng chú ý tại khu vực.

Trong đó, lâm nghiệp được xem là lĩnh vực có tiềm năng lớn nhất. Các hệ sinh thái rừng và hấp thụ các-bon tự nhiên hiện chiếm khoảng 30–45% lượng tín chỉ carbon toàn cầu, đồng thời cũng là nhóm tín chỉ có giá trị cao nhất trên thị trường nhờ đồng lợi ích về sinh thái và đa dạng sinh học.

Không chỉ dừng ở rừng, nông nghiệp carbon thấp cũng được xem là một dư địa lớn của Việt Nam. Nông nghiệp hiện là một trong những lĩnh vực phát thải lớn, đặc biệt với khí methane từ trồng lúa và chăn nuôi. Tuy nhiên, đây đồng thời cũng là lĩnh vực có tiềm năng chuyển đổi mạnh thông qua các mô hình canh tác phát thải thấp và tối ưu hóa sử dụng tài nguyên.

Song song với đó, năng lượng tái tạo tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong chiến lược giảm phát thải. Gần 90% số dự án tín chỉ các-bon hiện nay tập trung ở lĩnh vực năng lượng tái tạo, chủ yếu là điện gió, điện mặt trời và sinh khối. Điều này phản ánh vai trò then chốt của chuyển dịch năng lượng trong quá trình hình thành tài sản các-bon.

Đáng chú ý, Việt Nam không bắt đầu từ con số không. Việc từng tham gia các cơ chế quốc tế như CDM và JCM giúp Việt Nam có nền tảng kinh nghiệm nhất định trong phát triển, xác minh và giao dịch tín chỉ các-bon. Đây được xem là lợi thế quan trọng khi thị trường các-bon trong nước bắt đầu hình thành.

Từ tín chỉ carbon đến bài toán định giá tài sản xanh

Dù được xem là một lớp tài sản mới, tín chỉ carbon không phải là một loại hàng hóa đồng nhất. Giá trị của tín chỉ phụ thuộc lớn vào chất lượng dự án, khả năng xác minh và độ tin cậy của lượng phát thải được cắt giảm.

Một tín chỉ các-bon có giá trị cao phải đáp ứng nhiều tiêu chí như tính bổ sung, khả năng đo lường, tính minh bạch và xác minh độc lập.

Theo đánh giá của SHS Research, sự khác biệt về tiêu chuẩn xác minh và chất lượng dữ liệu đang khiến thị trường tín chỉ các-bon có mức độ phân hóa ngày càng lớn giữa các nhóm dự án. Điều này khiến thị trường carbon có mức độ phân hóa mạnh hơn so với các loại hàng hóa truyền thống.

Hiện nay, thị trường các-bon được chia thành hai nhóm chính: thị trường bắt buộc (compliance market) và thị trường tự nguyện (voluntary market). Trong đó, hạn ngạch phát thải thuộc thị trường bắt buộc thường có mức giá cao hơn nhờ được hỗ trợ bởi khung pháp lý và nhu cầu tuân thủ bắt buộc của doanh nghiệp.

Trong khi đó, tín chỉ carbon thuộc thị trường tự nguyện hiện có mức giá phổ biến khoảng 1–15 USD/tấn CO₂, tùy loại dự án và tiêu chuẩn xác minh. Tuy nhiên, khoảng cách giữa hai thị trường đang dần thu hẹp khi các tiêu chuẩn ESG và yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe hơn.

Điều này cho thấy tín chỉ các-bon không còn đơn thuần là công cụ môi trường, mà đang dần mang đặc điểm của một lớp tài sản tài chính gắn với chất lượng dữ liệu, uy tín dự án và năng lực xác minh phát thải.