Bộ Tài chính đẩy mạnh hoàn thiện và thực thi 5 nhóm chính sách phát triển tài chính xanh và thị trường carbon

Tham luận của Bộ Tài chính nhấn mạnh 5 nhóm vấn đề lớn trong định hướng phát triển tài chính xanh và thị trường carbon tại Diễn đàn “Năng lượng và môi trường Thế giới - Việt Nam”.

Theo Bộ Tài chính, trước bối cảnh biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng ngày càng nghiêm trọng đến đời sống kinh tế - xã hội trong nước, Việt Nam đã có nhiều chính sách quyết liệt để bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tại Hội nghị Các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 26 tại Glasgow (COP26), Việt Nam là một trong những quốc gia đưa ra cam kết rất mạnh mẽ khi đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Để thực hiện mục tiêu đó, tài chính xanh đóng vai trò then chốt, cùng với thị trường carbon là động lực quan trọng nhằm huy động và phân bổ hiệu quả các nguồn lực cho chuyển đổi kinh tế xanh, carbon thấp và bền vững. Trong lộ trình hiện thực hóa định hướng Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 đã được Chính phủ phê duyệt, với vai trò là cơ quan quản lý chuyên ngành, Bộ Tài chính đã và đang tích cực xây dựng, hoàn thiện các khung khổ pháp lý, cơ chế chính sách đồng bộ liên quan đến 5 nhóm vấn đề lớn bao gồm: Quản lý ngân sách nhà nước gắn với các mục tiêu xanh; Chính sách thuế xanh; Thị trường tài chính xanh (chứng khoán, trái phiếu, bảo hiểm,…); Huy động nguồn vốn xanh từ quốc tế; Phát triển thị trường carbon.

Quản lý ngân sách nhà nước gắn với các mục tiêu xanh

Bộ Tài chính cho biết trên cơ sở Luật Ngân sách nhà nước, Luật Đầu tư công và quy định pháp luật có liên quan, Bộ Tài chính đã chỉ đạo lồng ghép các tiêu chí xanh, tiêu chí thích ứng khí hậu và tiêu chí tác động xã hội vào quy trình phân bổ ngân sách và lựa chọn dự án đầu tư công. Trong điều kiện NSNN còn nhiều khó khăn, chi NSNN cho sự nghiệp bảo vệ môi trường hằng năm vẫn được ưu tiên bố trí, các chương trình liên quan đến hạ tầng chống chịu thiên tai, cải thiện hệ thống nước sạch, môi trường đô thị,… cũng được ưu tiên thu xếp nguồn lực.

Bộ Tài chính tăng cường chỉ đạo lồng ghép các tiêu chí xanh, tiêu chí thích ứng khí hậu và tiêu chí tác động xã hội vào quy trình phân bổ ngân sách và lựa chọn dự án đầu tư công.

Theo tinh thần kiến tạo của Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, một trong những vai trò quan trọng của ngân sách nhà nước đối với tăng trưởng xanh là chức năng cầu nối. Ngân sách nhà nước sẽ đóng vai trò “vốn mồi”, tập trung vào các khâu then chốt như giải phóng mặt bằng, hạ tầng khung, hỗ trợ khả thi tài chính và cơ chế chia sẻ rủi ro, qua đó tạo điều kiện để khu vực tư nhân và các định chế tài chính quốc tế tham gia sâu rộng hơn vào chuyển đổi kinh tế xanh, carbon thấp và bền vững. Nhà nước sử dụng nguồn lực công để dẫn dắt, tạo niềm tin và tín hiệu chính sách rõ ràng cho thị trường, từ đó kích hoạt và lan tỏa dòng vốn từ khu vực tư nhân và các định chế tài chính trong và ngoài nước vào các dự án xanh. Cách tiếp cận này vừa huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, vừa hạn chế áp lực lên ngân sách nhà nước và nợ công.

Hoàn thiện chính sách thuế, phí và lệ phí xanh

Thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội mà Đảng và Nhà nước đặt ra thời gian qua, yêu cầu về hệ thống chính sách thuế phải đảm bảo nền kinh tế phát triển bền vững, xanh hóa theo hướng gắn với việc thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng xanh đã trở thành một nội dung xuyên suốt, các chính sách thuế, phí, lệ phí hướng đến phát triển nền kinh tế xanh đã được xây dựng và liên tục hoàn thiện trong giai đoạn qua.

Hệ thống chính sách thuế hiện hành đối với bảo vệ môi trường, hướng đến phát triển xanh và bền vững được thể hiện thông qua 2 nhóm chính sách gồm: nhóm các chính sách nhằm hạn chế các hành vi gây ô nhiễm môi trường (như thuế bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường đối với khí thải) và nhóm các chính sách ưu đãi, hỗ trợ, khuyến khích các hoạt động bảo vệ môi trường, giảm thiểu ô nhiễm và biến đổi khí hậu (như thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, lệ phí trước bạ).

Các chính sách thuế được ban hành đã trực tiếp thực hiện mục tiêu bảo vệ môi trường hoặc lồng ghép các nội dung về bảo vệ môi trường, là một công cụ kinh tế quan trọng nhằm điều chỉnh hành vi sản xuất và tiêu dùng theo hướng phát triển bền vững. Thông qua việc đánh thuế đối với các sản phẩm, hàng hóa gây tác động tiêu cực đến môi trường, chính sách thuế bảo vệ môi trường góp phần hạn chế sử dụng nhiên liệu hóa thạch, khuyến khích chuyển đổi sang công nghệ sạch và năng lượng tái tạo, qua đó, hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính, thực hiện các cam kết về tăng trưởng xanh, trung hòa các-bon và nâng cao năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu. Đồng thời, pháp luật về thuế, phí và lệ phí hiện hành có quy định ưu đãi ở mức cao nhất trong khuôn khổ pháp luật về thuế, phí, lệ phí đối với lĩnh vực tăng trưởng xanh và sẽ được tiếp tục hoàn thiện khi sửa đổi, bổ sung pháp luật về thuế, phí, lệ phí.

Các chính sách ưu đãi thuế đã góp phần định hướng và khuyến khích các hoạt động bảo vệ môi trường thông qua thúc đẩy đầu tư vào công nghệ sạch, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, phát triển năng lượng tái tạo và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Phát triển mạnh thị trường tài chính xanh

Thị trường tài chính xanh bao gồm nhiều công cụ, từ huy động vốn xanh (như trái phiếu xanh, tín dụng xanh,… ) đến các công cụ như bảo hiểm và áp dụng khung tiêu chuẩn môi trường, xã hội, quản trị (ESG).

Đối với thị trường vốn xanh, Bộ Tài chính xác định đây là một trong những cấu phần quan trọng của hệ thống thị trường tài chính xanh, đóng vai trò huy động hiệu quả nguồn lực trung và dài hạn phục vụ quá trình chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế carbon thấp và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của đất nước. Về trái phiếu xanh, hệ thống chính sách đã từng bước được hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các tổ chức phát hành huy động vốn cho các dự án xanh, đồng thời nâng cao tính minh bạch và bảo vệ nhà đầu tư. Để thúc đẩy hình thành thị trường trái phiếu xanh tại Việt Nam, từ năm 2018 đến nay, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ ban hành khung pháp lý về phát hành trái phiếu chính phủ xanh, trái phiếu chính quyền địa phương xanh và trái phiếu doanh nghiệp xanh.

Tập trung xây dựng và kiến tạo hệ sinh thái tài chính đồng bộ với trọng tâm là phát triển thị trường carbon, tài chính xanh và các công cụ tài chính hỗn hợp.

Bộ Tài chính cho biết, trong những năm vừa qua, thị trường trái phiếu xanh, đặc biệt là thị trường trái phiếu doanh nghiệp xanh có tốc độ phát triển nhanh, đã và đang nhận được sự quan tâm của các doanh nghiệp phát hành, đặc biệt là các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực năng lượng và các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Trong giai đoạn 2021–2025, các doanh nghiệp là ngân hàng thương mại, doanh nghiệp bất động sản, doanh nghiệp năng lượng... đã đón đầu xu hướng, phát hành thành công hơn 1 tỷ USD trái phiếu xanh và trái phiếu liên kết bền vững tại cả thị trường trong nước lẫn quốc tế. Hiện tại, có nhiều doanh nghiệp quan tâm đến sản phẩm trái phiếu xanh và có kế hoạch phát hành trong thời gian tới. Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế, thị trường trái phiếu xanh tại Việt Nam có rất nhiều tiềm năng để phát triển.

Đối với trái phiếu chính phủ xanh, trên cơ sở quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Bộ Tài chính đang phối hợp với các Bộ, ngành triển khai xây dựng Đề án thí điểm phát hành trái phiếu chính phủ xanh để đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư, góp phần tăng khả năng huy động vốn của NSNN, thúc đẩy sự phát triển của thị trường trái phiếu xanh tại Việt Nam.

Với những nỗ lực đó, thị trường vốn xanh Việt Nam đang ghi nhận những tín hiệu tích cực. Quy mô thị trường trái phiếu xanh và bền vững tiếp tục được mở rộng; nhận thức của doanh nghiệp và nhà đầu tư về tài chính bền vững ngày càng được nâng cao; việc tích hợp tiêu chuẩn ESG vào chiến lược quản trị và hoạt động sản xuất kinh doanh cũng đang dần trở thành xu hướng rõ nét hơn trong cộng đồng doanh nghiệp.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới của thị trường vốn, việc thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp theo tổ chức xếp hạng FTSE Russell và định hướng phát triển các trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực quan trọng cho sự phát triển của thị trường vốn xanh. Những yếu tố này không chỉ góp phần tăng cường khả năng kết nối giữa thị trường vốn trong nước với quốc tế, mà còn mở ra cơ hội thu hút dòng vốn bền vững toàn cầu, thúc đẩy hình thành hệ sinh thái thị trường vốn xanh hoàn chỉnh, minh bạch và hội nhập quốc tế.

Đối với bảo hiểm xanh, đây không chỉ là nhóm sản phẩm bảo hiểm mới mà còn là công cụ tài chính quan trọng trong hệ sinh thái tài chính xanh, hỗ trợ Nhà nước, doanh nghiệp và người dân phòng ngừa, quản trị, chia sẻ và chuyển giao các rủi ro từ biến đổi khí hậu, thiên tai, ô nhiễm môi trường và quá trình chuyển đổi xanh, từ đó nâng cao khả năng chống chịu trước tác động của biến đổi khí hậu.

Huy động nguồn vốn xanh từ quốc tế

Trong thời gian qua, Bộ Tài chính chủ động phối hợp với các định chế tài chính quốc tế như WB, ADB, JICA,… để huy động nguồn lực ưu đãi cho các dự án khí hậu – xã hội có tác động dài hạn. Theo tính toán của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD giai đoạn 2022 – 2040 để chuyển các cam kết khí hậu thành hành động thực chất. Trong đó, nguồn vốn huy động quốc tế là khoảng 54 tỷ USD.

Theo Bộ Tài chính, hiện nay, các nguồn vốn đã cam kết trong khuôn khổ Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng giữa Việt Nam với nhóm các đối tác phát triển (JETP) hiện vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh của Việt Nam - khoảng 15,5 tỷ USD với điều kiện không ưu đãi hơn các khoản vay nước ngoài thông thường của Chính phủ. Vì vậy, Việt Nam mong muốn các nước phát triển và các định chế tài chính quốc tế sớm chuyển các cam kết thành các gói hỗ trợ cụ thể, có thể tiếp cận được, có tính ưu đãi thực chất và phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Theo đó, Bộ Tài chính đề xuất tập trung vào 3 giải pháp cụ thể gồm: Một là, nguồn vốn hỗ trợ phải là nguồn tăng thêm, không chỉ thay thế các nguồn vốn ODA đang huy động thông thường. Hai là, các khoản vay cần có điều kiện ưu đãi hơn so với vay thương mại hoặc vay thông thường. Ba là, tăng cường viện trợ không hoàn lại và hỗ trợ kỹ thuật góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị, và kiến tạo hệ sinh thái tài chính đồng bộ, trọng tâm là phát triển thị trường carbon, tài chính xanh và các công cụ tài chính hỗn hợp. Việt Nam cam kết sử dụng hiệu quả, minh bạch các nguồn lực huy động được, bảo đảm hài hòa giữa chuyển đổi năng lượng, an ninh năng lượng, an toàn nợ công và ổn định kinh tế vĩ mô.

Xây dựng và đẩy mạnh vận hành thị trường carbon

Theo quy định pháp luật, đây là một công cụ kinh tế cho bảo vệ môi trường. Trong thời gian qua, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 232/QĐ-TTg ngày 24/1/2025 phê duyệt Đề án Thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Đây được coi là bản kế hoạch tổng thể, đề ra những chủ trương, định hướng lớn trong việc phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Đề án đã phân công nhiệm vụ cụ thể cho các Bộ, ngành (từ xây dựng khuôn khổ pháp lý, tạo lập hàng hóa, tổ chức vận hành) để triển khai thành lập thị trường các-bon trong nước.

Theo định hướng chung của Đề án, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan quản lý về hàng hóa và chủ thể tham gia trên thị trường carbon, Bộ Tài chính là cơ quan thiết lập sàn giao dịch carbon trong nước.

Về vai trò, sàn giao dịch carbon trong nước sẽ là nơi giao dịch tập trung cho cả hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các bon nhằm tạo cơ chế xác định giá hiệu quả và cung cấp nền tảng giao dịch minh bạch, công khai và an toàn cho các chủ thể tham gia giao dịch. Về tầm nhìn, sàn giao dịch các-bon trong nước sẽ tạo ra động lực kinh tế cho các cơ sở phát thải bị kiểm soát trần phát thải và các doanh nghiệp có nhu cầu tự nguyện trung hòa carbon. Đây sẽ là công cụ quan trọng nhằm khuyến khích các doanh nghiệp giảm phát thải và đầu tư vào các giải pháp công nghệ thân thiện với môi trường, góp phần đạt mục tiêu giảm khí thải nhà kính.

Triển khai các nhiệm vụ được giao, trong thời gian qua, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 về sàn giao dịch carbon trong nước.

Theo quy định tại Nghị định này, sàn giao dịch carbon trong nước sẽ được triển khai bởi các đơn vị vận hành thị trường chứng khoán (như Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội; Tổng Công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam; Các công ty chứng khoán) nhằm mục tiêu tận dụng phần nào hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán, giúp tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian thiết lập hệ thống, bảo đảm tính minh bạch, an toàn và hiệu quả. Chủ thể tham gia giao dịch sẽ được sử dụng tài khoản chứng khoán để thực hiện giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước.

Song song với việc xây dựng chính sách, trong thời gian vừa qua, Bộ Tài chính đã chỉ đạo các đơn vị vận hành thị trường khẩn trương chuẩn bị các quy chế, quy trình nghiệp vụ cần thiết và triển khai xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm phục vụ cho việc ra mắt và vận hành sàn giao dịch carbon trong nước. Ngày 29/6/2026 vừa qua, sàn giao dịch carbon trong nước đã chính thức được ra mắt –đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thị trường carbon Việt Nam.

Tham luận của Bộ Tài chính khẳng định nhìn một cách tổng thể, tài chính xanh và thị trường carbon là những trụ cột quan trọng trong nền kinh tế bền vững quốc gia, góp phần then chốt vào việc thực hiện thành công Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.

Để thực hiện thành công các mục tiêu chiến lược này, cần triển khai đồng bộ, thống nhất 5 nhóm chính sách trên với sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương và khu vực tư nhân. Phát huy vai trò cơ quan quản lý nhà nước về tài chính - ngân sách, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, cải thiện môi trường đầu tư xanh, nâng cao tính minh bạch và năng lực quản trị rủi ro để tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong nước và quốc tế.