 |
| Việt Nam được đánh giá có lợi thế nhất định về nguồn cung tín chỉ carbon. Ảnh: Internet. |
Từ thí điểm sàn giao dịch carbon đến cơ chế định giá phát thải
Thí điểm sàn giao dịch carbon không còn là một đề án chính sách trên giấy, mà đang dần định hình một cơ chế định giá phát thải có thể tác động đến cấu trúc chi phí và phân bổ nguồn lực trong nền kinh tế.
Trong nhiều năm, lộ trình giảm phát thải của Việt Nam chủ yếu được đặt trong khung cam kết quốc tế, đặc biệt sau tuyên bố đạt Net Zero vào năm 2050. Tuy nhiên, như báo cáo vĩ mô tháng 2/2026 của CTCK BIDV (BSC) chỉ ra, điểm mấu chốt nằm ở việc “luật hóa hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon như một loại tài sản được phép giao dịch”, qua đó chuyển dịch từ cơ chế hành chính sang cơ chế thị trường.
 |
| Lộ trình phát triển sàn giao dịch carbon tại Việt Nam (Nguồn BSC). |
Việc ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/01/2026 về sàn giao dịch carbon trong nước đã tạo khung pháp lý cụ thể cho thí điểm và vận hành thị trường carbon tại Việt Nam.
Theo lộ trình được tổng hợp trong báo cáo của BSC, giai đoạn thí điểm sẽ tập trung vào ba ngành phát thải lớn gồm nhiệt điện, sản xuất thép và xi măng. Các doanh nghiệp thuộc diện này được phân bổ hạn ngạch miễn phí trong giai đoạn đầu, đồng thời phải thực hiện kiểm kê phát thải và tuân thủ nghĩa vụ bù trừ nếu vượt mức cho phép. Doanh nghiệp được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ trong giới hạn nhất định và có thể vay mượn một phần hạn ngạch từ năm sau.
Ở góc độ chính sách, đây là bước đi mang tính chuyển tiếp nhằm giảm “cú sốc chi phí” trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn nằm ở việc hạn ngạch và tín chỉ carbon chính thức được xác lập là tài sản có thể mua bán, chuyển nhượng và định giá. Khi carbon có giá, phát thải trở thành một yếu tố chi phí thực sự trong phương trình sản xuất.
Về cơ chế vận hành, thị trường carbon Việt Nam được thiết kế theo mô hình kiểm soát tập trung. Hệ thống đăng ký quốc gia do cơ quan quản lý xây dựng; giao dịch được thực hiện qua hệ thống lưu ký; thanh toán theo cơ chế ký quỹ trước (prefunding). Cấu trúc này, theo BSC, nhằm đảm bảo an toàn hệ thống trong giai đoạn đầu và tạo nền tảng cho việc chuyển sang cơ chế đấu giá hạn ngạch từ năm 2029.
Việc áp dụng cơ chế đấu giá trong giai đoạn tiếp theo được xem là bước nâng cấp quan trọng. Khi hạn ngạch không còn phân bổ miễn phí mà phải đấu giá, chi phí carbon sẽ phản ánh sát hơn quan hệ cung – cầu và mức độ phát thải thực tế của doanh nghiệp.
Ở bình diện vĩ mô, thị trường carbon không đơn thuần là công cụ môi trường. Khi chi phí phát thải được “gắn giá”, quyết định đầu tư công nghệ, cơ cấu năng lượng và chiến lược sản xuất của doanh nghiệp sẽ phải điều chỉnh. Doanh nghiệp phát thải cao, sử dụng công nghệ cũ sẽ đối diện áp lực gia tăng chi phí. Ngược lại, những đơn vị có khả năng giảm phát thải hoặc tạo ra tín chỉ carbon sẽ có thêm dư địa tài chính.
Việt Nam được đánh giá có lợi thế nhất định về nguồn cung tín chỉ carbon nhờ diện tích rừng lớn và tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo, sinh khối, các dự án tiết kiệm năng lượng. Báo cáo của BSC cũng lưu ý mức giá tín chỉ carbon trong nước hiện ở mức thấp so với mặt bằng trung bình của nhiều hệ thống giao dịch phát thải trên thế giới. Khoảng chênh lệch này cho thấy dư địa tăng giá trong trường hợp thị trường vận hành hiệu quả và nhu cầu bù trừ gia tăng.
Quan trọng hơn, việc thí điểm sàn giao dịch carbon cho thấy chính sách môi trường tại Việt Nam đang dịch chuyển sang mô hình có thể đo lường, kiểm soát và giao dịch. Đây là bước thay đổi về thể chế, không chỉ về kỹ thuật quản lý phát thải.
Thị trường hóa phát thải và biến số mới trong định giá doanh nghiệp
Nếu nhìn ở phạm vi hẹp, thí điểm sàn giao dịch carbon chủ yếu tác động đến một số ngành công nghiệp nặng. Nhưng ở phạm vi rộng hơn, cơ chế thị trường hóa phát thải có thể trở thành biến số mới trong mô hình định giá doanh nghiệp và thị trường chứng khoán.
Ba ngành nằm trong diện thí điểm – nhiệt điện, thép và xi măng – là những ngành có cường độ phát thải cao. Khi hạn ngạch phát thải trở thành yếu tố ràng buộc, chi phí sản xuất không còn chỉ phụ thuộc vào giá nguyên liệu, lao động, lãi suất hay tỷ giá, mà bổ sung thêm “giá carbon”.
Trong ngắn hạn, do cơ chế phân bổ miễn phí và cho phép bù trừ, áp lực chi phí có thể chưa phản ánh đầy đủ vào báo cáo tài chính. Tuy nhiên, theo phân tích của BSC, từ giai đoạn sau năm 2029 khi chuyển sang đấu giá hạn ngạch, chi phí carbon sẽ có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của các doanh nghiệp phát thải cao.
Mức độ tác động sẽ phụ thuộc vào hệ số phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm. Doanh nghiệp sử dụng công nghệ lạc hậu, tiêu tốn nhiều nhiên liệu hóa thạch sẽ phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ để bù đắp phần vượt trội. Ngược lại, doanh nghiệp đã đầu tư sớm vào công nghệ tiết kiệm năng lượng hoặc chuyển đổi sang năng lượng sạch sẽ giảm áp lực chi phí.
Điều này có thể dẫn tới sự phân hóa ngay trong nội bộ từng ngành. Không chỉ là câu chuyện “ngành nào chịu tác động”, mà là “doanh nghiệp nào trong ngành có lợi thế chuyển đổi”.
Ở chiều ngược lại, nhóm doanh nghiệp năng lượng tái tạo, lâm nghiệp, công nghệ môi trường hoặc sở hữu quỹ đất rừng có thể hưởng lợi từ việc bán tín chỉ carbon. Với các doanh nghiệp này, carbon không chỉ là yếu tố ESG mang tính hình ảnh, mà có thể trở thành dòng thu thực tế nếu thị trường phát triển đúng kỳ vọng.
 |
| Quy trình đăng ký, giao dịch và thanh toán trên sàn giao dịch carbon (Nguồn: BSC). |
Đối với thị trường chứng khoán, câu hỏi đặt ra là carbon có thể trở thành một biến số định giá tương tự giá dầu hay không. Khi chi phí phát thải được lượng hóa và dự báo được, nhà đầu tư buộc phải tích hợp yếu tố này vào mô hình dự phóng lợi nhuận.
Trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu ngày càng ưu tiên tiêu chuẩn ESG, việc Việt Nam xây dựng thị trường carbon nội địa giúp gia tăng mức độ tương thích với chuẩn mực quốc tế. Điều này có thể hỗ trợ khả năng thu hút dòng vốn xanh, đặc biệt từ các quỹ đầu tư dài hạn.
Một yếu tố khác là biến động chu kỳ giá carbon. Nếu giá tín chỉ tăng, nhóm phát thải cao có thể chịu áp lực điều chỉnh lợi nhuận và định giá. Ngược lại, khi nguồn cung tín chỉ dồi dào và giá duy trì ở mức thấp, tác động chi phí có thể giảm bớt. Carbon, trong trường hợp đó, sẽ vận động như một loại hàng hóa có chu kỳ riêng.
Tuy nhiên, tác động lên thị trường chứng khoán nhiều khả năng sẽ diễn ra theo lộ trình. Ở thời điểm hiện tại, thị trường vẫn chịu ảnh hưởng chủ yếu từ tăng trưởng kinh tế, chính sách tiền tệ và dòng vốn ngoại. Cơ chế carbon trong giai đoạn thí điểm có thể chưa tạo ra biến động ngay lập tức.
Dù vậy, khi cơ chế đấu giá hạn ngạch được triển khai và giá carbon dần phản ánh đúng cung – cầu, yếu tố này có thể trở thành thành phần thường trực trong phân tích ngành. Thị trường hóa phát thải, xét cho cùng, không chỉ là chính sách môi trường mà là một quá trình tái cấu trúc nền công nghiệp theo hướng chi phí carbon được nội hóa vào giá thành.
Ở điểm này, thí điểm sàn giao dịch carbon không còn là câu chuyện riêng của ba ngành phát thải cao. Đó là bước đi định hình lại cách nền kinh tế định giá tài nguyên môi trường – và gián tiếp, cách thị trường định giá doanh nghiệp trong một chu kỳ phát triển mới.
