Tài chính xanh "gỡ" bài toán vốn xử lý môi trường cho các làng nghề ven sông Hồng

Áp lực môi trường tại các làng nghề ven sông Hồng

Lưu vực sông Hồng là một trong những vùng tập trung mật độ làng nghề lớn nhất cả nước, trải dài qua nhiều địa phương. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến tháng 5/2026, khu vực Đồng bằng sông Hồng có hơn 1.050 làng nghề và làng có nghề, chiếm gần 30% tổng số làng nghề toàn quốc. Trong đó, hàng trăm làng nghề nằm dọc các tuyến sông hoặc hệ thống kênh tiêu kết nối trực tiếp với sông Hồng.

Các nhóm ngành nghề phổ biến gồm tái chế nhựa, tái chế kim loại, dệt nhuộm, chế biến thực phẩm, sản xuất giấy và gốm sứ. Đây đều là những lĩnh vực phát sinh lượng lớn nước thải và khí thải. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khoảng 65–70% làng nghề hiện chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn. Nhiều cơ sở sản xuất vẫn xả thải trực tiếp ra ao hồ, kênh mương hoặc sông nội đồng. Các đợt quan trắc môi trường giai đoạn 2024–2025 cho thấy nhiều điểm tiếp nhận nước thải làng nghề có thông số COD vượt chuẩn từ 2–5 lần; riêng tại một số cụm tái chế giấy và kim loại, chỉ số amoni vượt từ 4–8 lần quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Chất lượng nước mặt tại nhiều nhánh thủy lưu kết nối sông Hồng đang có dấu hiệu suy giảm kéo dài, gây ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp và sức khỏe cộng đồng.

Không chỉ nước thải, chất thải rắn tại làng nghề cũng là bài toán nan giải. Ước tính mỗi ngày khu vực làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng phát sinh trên 8.000 tấn chất thải rắn các loại, trong đó khoảng 20–25% chưa được xử lý đúng quy trình. Tình trạng đốt thủ công ngoài trời vẫn diễn ra tại nhiều địa phương, làm gia tăng ô nhiễm bụi mịn và phát thải khí nhà kính. Nguyên nhân sâu xa không chỉ đến từ công nghệ lạc hậu mà còn là hạn chế trong khả năng tiếp cận vốn đầu tư môi trường. Phần lớn cơ sở sản xuất tại làng nghề là hộ kinh doanh nhỏ, vốn mỏng, thiếu tài sản bảo đảm, khó tiếp cận nguồn vay dài hạn. Đây chính là nút thắt khiến quá trình “xanh hóa” làng nghề diễn ra chậm hơn yêu cầu thực tế.

Tài chính xanh mở ra “dòng vốn mới” cho giảm thiểu ô nhiễm làng nghề

Trong bối cảnh đó, tài chính xanh đang nổi lên như một công cụ chính sách quan trọng để tháo gỡ bài toán vốn cho xử lý môi trường tại khu vực làng nghề. Thay vì chỉ dựa vào ngân sách công, Việt Nam đang từng bước xây dựng hệ sinh thái tài chính bền vững gồm tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ môi trường và thị trường carbon.

Theo số liệu cập nhật từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh toàn hệ thống đạt gần 780.000 tỷ đồng, tăng 14,6% so với năm 2024 và chiếm khoảng 4,19% tổng dư nợ nền kinh tế. Đây là mức cao nhất từ trước tới nay, cho thấy dòng vốn xanh đang tăng tốc rõ rệt. Tuy nhiên, tín dụng xanh hiện chủ yếu tập trung vào năng lượng tái tạo, nông nghiệp sạch và hạ tầng lớn; tỷ lệ chảy trực tiếp vào khu vực làng nghề vẫn còn thấp.

Nguyên nhân là do các cơ sở làng nghề khó đáp ứng tiêu chí tín dụng, thiếu hồ sơ tài chính chuẩn hóa và quy mô dự án nhỏ lẻ. Điều này đặt ra yêu cầu phải thiết kế các gói tín dụng xanh chuyên biệt cho khu vực nông thôn. Một số ngân hàng thương mại đã bắt đầu triển khai mô hình cho vay xanh với lãi suất ưu đãi thấp hơn từ 1–2 điểm phần trăm so với tín dụng thông thường. Nếu mở rộng tới các làng nghề, đây sẽ là đòn bẩy mạnh để thúc đẩy đầu tư vào hệ thống xử lý nước thải, lò đốt ít phát thải hoặc thiết bị tiết kiệm năng lượng.

Bên cạnh tín dụng ngân hàng, hệ thống Quỹ Bảo vệ môi trường ở trung ương và địa phương cũng có thể trở thành nguồn lực quan trọng. Hiện Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam đang triển khai cho vay ưu đãi đối với các dự án xử lý môi trường với lãi suất thấp hơn thị trường từ 2–3%. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận của các làng nghề vẫn còn hạn chế do thiếu thông tin và năng lực lập dự án.

Các tỉnh ven sông Hồng hoàn toàn có thể phát hành trái phiếu xanh để đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung cho cụm làng nghề.

Một công cụ khác nhiều tiềm năng là trái phiếu xanh địa phương. Các tỉnh ven sông Hồng hoàn toàn có thể phát hành trái phiếu xanh để đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung cho cụm làng nghề. Đây là mô hình đã được nhiều thành phố ở châu Á áp dụng thành công, giúp huy động vốn dài hạn với chi phí hợp lý. Điểm tích cực là từ năm 2026, ngân sách nhà nước dự kiến hỗ trợ 2% lãi suất cho doanh nghiệp thực hiện dự án xanh và kinh tế tuần hoàn. Nếu chính sách này được mở rộng tới doanh nghiệp làng nghề, khả năng hấp thụ vốn xanh sẽ tăng đáng kể trong vài năm tới.

Hoàn thiện hệ sinh thái tài chính để thúc đẩy chuyển đổi xanh tại làng nghề

Muốn tài chính thực sự trở thành động lực giảm ô nhiễm, cần chuyển từ cách tiếp cận hỗ trợ vốn đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái tài chính xanh hoàn chỉnh cho làng nghề. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa trung ương, địa phương, ngân hàng, doanh nghiệp và cộng đồng sản xuất.

Trước hết, cần đặt bài toán giảm ô nhiễm làng nghề ven sông Hồng trong tổng thể định hướng phát triển của Quy hoạch Thủ đô, trong đó sông Hồng được xác định là trục xanh, trục cảnh quan và không gian phát triển chiến lược của Hà Nội. Điều này đòi hỏi các làng nghề ven sông không chỉ xử lý ô nhiễm cục bộ mà phải chuyển đổi theo mô hình sản xuất xanh, phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững của toàn vùng.

Ngoài ra, cần ưu tiên nguồn lực tài chính để di dời, sắp xếp và tái cấu trúc các làng nghề gây ô nhiễm nghiêm trọng vào các cụm công nghiệp làng nghề tập trung theo quy hoạch. Đây là giải pháp then chốt giúp giảm áp lực môi trường lên lưu vực sông Hồng, đồng thời tạo điều kiện đầu tư đồng bộ hệ thống xử lý nước thải, chất thải và hạ tầng tuần hoàn.

Hiện nay, Quy hoạch Thủ đô nhấn mạnh phát triển hành lang xanh và vành đai sinh thái sông Hồng, vì vậy cần thiết kế các gói tín dụng xanh và trái phiếu xanh địa phương ưu tiên cho các dự án phục hồi môi trường, cải tạo mặt nước, xử lý ô nhiễm và phát triển hạ tầng sinh thái tại các làng nghề ven sông. Đây là hướng đầu tư vừa phục vụ môi trường, vừa nâng giá trị không gian đô thị.

Về dài hạn, việc huy động tài chính xanh cho các làng nghề ven sông Hồng cần được xem là một phần trong chiến lược hiện thực hóa Quy hoạch Thủ đô mới. Khi dòng vốn được định hướng đúng vào các không gian ưu tiên, quá trình chuyển đổi xanh sẽ không chỉ giải quyết ô nhiễm mà còn góp phần tái định vị vai trò của khu vực ven sông trong cấu trúc phát triển mới của Hà Nội.