Khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển quốc gia biển mạnh

Kinh tế sinh học mở ra hướng đi mới trong khai thác bền vững tài nguyên biển.

Khai thác giá trị tài nguyên sinh học, mở rộng không gian kinh tế biển

Việc chuyển đổi xanh và cạnh tranh công nghệ đang diễn ra ngày càng sâu rộng, kinh tế sinh học (bio-economy) đang trở thành một trong những hướng phát triển quan trọng của nhiều quốc gia. Kinh tế sinh học không chỉ ngoài dựa vào khai thác tài nguyên tự nhiên còn kết hợp tri thức khoa học, công nghệ sinh học và đổi mới sáng tạo để tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao, giúp giảm tác động đến môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Tại Việt Nam, phát triển kinh tế sinh học có ý nghĩa đặc biệt khi đặt trong chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 nhấn mạnh yêu cầu phát triển kinh tế biển gắn với bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ hệ sinh thái và ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến. Đây là cơ sở quan trọng để khai thác hiệu quả nguồn lợi sinh học biển, phát triển các ngành kinh tế mới và nâng cao giá trị tài nguyên.

Tiếp đến Nghị quyết số 20-NQ/TW với định hướng xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh cũng đặt ra yêu cầu phát huy tiềm năng, lợi thế biển gắn với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Trong đó, kinh tế sinh học có thể trở thành một hướng đi góp phần đa dạng hóa ngành nghề, mở rộng chuỗi giá trị và nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế biển.

Việt Nam có lợi thế về đa dạng sinh học, nguồn gen và hệ sinh thái biển phong phú. Rong, tảo, vi sinh vật biển cùng nhiều sinh vật chứa hợp chất có hoạt tính sinh học là nguồn nguyên liệu tiềm năng để phát triển dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, chế phẩm sinh học và vật liệu thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên chỉ thực sự chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế khi được hỗ trợ bởi công nghệ nghiên cứu, quy trình sản xuất hiện đại và năng lực thương mại hóa.

Thực tế cho thấy, nếu chủ yếu khai thác, sơ chế và xuất khẩu nguyên liệu thô, Việt Nam khó giữ lại phần lớn giá trị được tạo ra từ các khâu nghiên cứu, chiết xuất, tinh chế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Ngược lại, đầu tư vào công nghệ sinh học và chế biến sâu sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm chất lượng cao, đồng thời giảm áp lực khai thác tài nguyên theo chiều rộng.

Trên thế giới, kinh tế sinh học được đánh giá có quy mô lớn và triển vọng tăng trưởng dài hạn. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các công cụ phân tích sinh học đang hỗ trợ quá trình sàng lọc hợp chất, nghiên cứu hoạt chất và phát triển sản phẩm. Những công nghệ này có thể rút ngắn thời gian nghiên cứu, giảm chi phí và nâng cao khả năng đưa kết quả khoa học vào thực tiễn.

Tuy nhiên, công nghệ hiện đại không thể thay thế yêu cầu đầu tư bài bản cho nghiên cứu cơ bản, bảo tồn nguồn gen và đánh giá tác động môi trường. Với kinh tế sinh học biển, khai thác thương mại phải đi đôi với bảo vệ hệ sinh thái, kiểm soát chất lượng nguyên liệu và duy trì khả năng tái tạo nguồn lợi. Đây là điều kiện để phát triển ngành kinh tế mới theo hướng bền vững, phù hợp với mục tiêu xây dựng quốc gia biển mạnh.

Tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy thương mại hóa công nghệ sinh học

Một trong những thách thức lớn hiện nay là khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và nhu cầu thị trường. Một phát hiện có giá trị khoa học chưa đồng nghĩa với việc có thể sản xuất đại trà hoặc tạo doanh thu. Để đưa công nghệ sinh học từ phòng thí nghiệm vào đời sống, các tổ chức nghiên cứu và doanh nghiệp phải trải qua nhiều công đoạn như thử nghiệm, hoàn thiện quy trình, đánh giá chất lượng, chứng minh hiệu quả và đáp ứng các yêu cầu pháp lý liên quan.

Quá trình này thường kéo dài, đòi hỏi chi phí lớn và tiềm ẩn rủi ro. Trong khi đó, các viện nghiên cứu, trường đại học có thể gặp khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ, chuyển giao công nghệ và phân chia lợi ích.

Nguồn vốn cho giai đoạn ươm tạo và hoàn thiện công nghệ cũng là điểm nghẽn đáng chú ý. Các dự án công nghệ sinh học thường cần thời gian dài trước khi tạo ra doanh thu ổn định, trong khi nhà đầu tư khó đánh giá đầy đủ tiềm năng thương mại nếu chưa có dữ liệu thử nghiệm và bằng chứng về nhu cầu thị trường.

Để giải quyết những hạn chế này, liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp cần đi vào thực chất. Doanh nghiệp phải tham gia từ khâu xác định nhu cầu, đặt hàng nghiên cứu đến thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm, thay vì chỉ tiếp nhận công nghệ khi kết quả đã hoàn thành. Sự đồng hành từ đầu giúp nhà khoa học định hướng nghiên cứu sát thực tiễn, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc đánh giá chi phí, thị trường và khả năng cạnh tranh.

Tiếp tục hoàn thiện quy định về định giá, chuyển giao và khai thác tài sản trí tuệ, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý tài sản công với việc khuyến khích đổi mới sáng tạo. Các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể được nghiên cứu áp dụng đối với mô hình và sản phẩm phù hợp, trên cơ sở bảo đảm an toàn, bảo vệ môi trường và quyền lợi người tiêu dùng. Đồng thời, xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường đóng góp của kinh tế sinh học, tạo căn cứ đánh giá hiệu quả đầu tư và hoạch định chính sách.

Công nghệ sinh học có thời gian nghiên cứu dài, chi phí thử nghiệm lớn và khả năng thu hồi vốn chưa chắc chắn. Việc phát triển các sản phẩm có chu kỳ thương mại hóa ngắn để tạo dòng tiền, song song với đầu tư vào công nghệ lõi dài hạn, có thể giúp doanh nghiệp cân đối nguồn lực.

Đối với dược liệu và các hợp chất sinh học biển, giá trị sản phẩm phụ thuộc vào hoạt chất, công nghệ chiết xuất, độ tinh khiết, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng bảo hộ sở hữu trí tuệ. Do đó, tiềm năng lớn của nguồn gen biển chỉ có thể trở thành lợi thế cạnh tranh khi được phát triển trong một hệ sinh thái liên kết, từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phân phối và xây dựng thương hiệu.

Khơi thông nguồn lực cho kinh tế sinh học biển vì thế không chỉ là bài toán vốn hay công nghệ, mà còn là yêu cầu hoàn thiện thể chế và tổ chức lại chuỗi giá trị. Khi khoa học được kết nối chặt chẽ với thị trường, doanh nghiệp cùng chia sẻ rủi ro nghiên cứu và tài nguyên được khai thác có trách nhiệm, Việt Nam sẽ có thêm động lực nâng cao giá trị kinh tế biển, mở rộng không gian tăng trưởng và hiện thực hóa mục tiêu phát triển quốc gia biển mạnh.