 |
| Ông Hoàng Nam Hải, Ủy viên là đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Dân nguyện và Giám sát. Ảnh: VPQH |
Gắn hoàn thiện pháp luật với yêu cầu thực tiễn
Tại họp báo về dự kiến chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI chiều ngày 16/10, bà Trần Thị Kim Nhung, Đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho biết, một trong những định hướng trọng tâm của Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI là tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp luật, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới sau quá trình sắp xếp hệ thống chính trị và tổ chức bộ máy nhà nước, nhất là tổ chức chính quyền địa phương.
Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm hệ thống pháp luật đáp ứng thực tiễn vận hành bộ máy mới. Trong bối cảnh quy trình lập pháp thông thường khó đáp ứng kịp yêu cầu, Quốc hội đã có những cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc, trong đó có Nghị quyết 190/2025/QH15 liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy và Nghị quyết 206/2025/QH15 cho phép Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong những điều kiện nhất định ban hành văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác với luật nhằm xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Theo bà Nhung, những cơ chế này được đặt ra để đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh nhất định, không phải để kéo dài và áp dụng thường xuyên. Vì vậy, một nhiệm vụ quan trọng tại kỳ họp là tiếp tục hoàn thiện pháp luật, xử lý các quy định liên quan đến những văn bản đã được ban hành theo các cơ chế đặc thù, bảo đảm tính ổn định, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Theo mốc thời gian bà nêu, các quy định thuộc những cơ chế này phải được xử lý để bảo đảm hiệu lực chậm nhất đến ngày 28/2/2027, trước ngày 1/3/2027.
Một định hướng quan trọng khác là Kỳ họp kịp thời thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng và các nhiệm vụ cấp thiết trong phát triển kinh tế - xã hội; tập trung tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đã được nhận diện, khơi thông nguồn lực và tạo điều kiện cho phát triển. Mục tiêu là thể chế hóa các chủ trương thành pháp luật bảo đảm đúng, đầy đủ, kịp thời và khả thi. Việc đẩy nhanh tiến độ đi kèm với “điều kiện đặt ra phải đảm bảo được yêu cầu về chất lượng chuẩn bị tốt nhất và khả thi nhất”.
Từ yêu cầu đó, công tác xây dựng pháp luật chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy thực tiễn làm cơ sở xây dựng chính sách. Pháp luật không chỉ cần tốt trên văn bản mà còn phải phát huy hiệu quả trong cuộc sống. Chính sách cần có tầm nhìn dài hạn, tạo cơ chế đột phá nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương, tính ổn định và sự linh hoạt cần thiết trước những thay đổi của thực tiễn.
Đối với những chính sách mới, khó, phức tạp hoặc chưa có tiền lệ, cần có cách tiếp cận linh hoạt, khuyến khích đổi mới sáng tạo, nhất là trong tổ chức thực thi, đồng thời đi đôi với cơ chế kiểm soát rủi ro, bảo vệ lợi ích quốc gia và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.
Về giải pháp, bà Nhung nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng chính sách ngay từ khâu xây dựng, trong đó chú trọng lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan soạn thảo. Người dân và doanh nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng chính sách, thể chế và các quyết định của Quốc hội.
Việc phân cấp, phân quyền cũng gắn với đánh giá đầy đủ nguồn lực và điều kiện thực hiện nhiệm vụ được giao, đặc biệt đối với chính quyền địa phương và chính quyền cấp xã. Đồng thời, khắc phục tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất trong các văn bản quy phạm pháp luật; siết chặt kỷ luật, kỷ cương lập pháp, kiểm soát quyền lực, phòng, chống lợi ích nhóm và lợi ích cục bộ.
 |
| Bà Trần Thị Kim Nhung, Đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội. Ảnh: VPQH |
Một yêu cầu quan trọng khác là gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật. Theo bà Nhung, dù luật được chuẩn bị tốt và có tính khả thi, khâu tổ chức thực hiện vẫn giữ vai trò quyết định đối với hiệu lực, hiệu quả của pháp luật trong thực tiễn.
Vì vậy, các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành cần được chuẩn bị song song với quá trình xây dựng luật, nghị quyết của Quốc hội, bảo đảm đủ điều kiện và có hiệu lực đồng thời với văn bản được hướng dẫn, nhất là đối với những luật có hiệu lực ngay sau khi được thông qua. Chấm dứt tình trạng chậm ban hành văn bản hướng dẫn, tránh tạo khoảng trống pháp lý và làm gián đoạn quá trình thực thi.
Theo bà Nhung, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh việc ban hành pháp luật để đáp ứng nhiệm vụ trước mắt, mà còn phải bảo đảm chất lượng, tính khả thi và hiệu quả thực thi, qua đó tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và phục vụ yêu cầu phát triển của đất nước.
Thông qua luật trong một kỳ họp nhưng không hạ chuẩn chất lượng
Cùng trao đổi về nội dung này, ông Hoàng Nam Hải, Ủy viên là đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Dân nguyện và Giám sát, đổi mới tư duy lập pháp hiện nay đặt ra yêu cầu thiết kế lại hệ thống pháp luật, vừa phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Theo đó, các dự án luật trình Quốc hội xem xét, thông qua, nhất là tại Kỳ họp này, chủ yếu được xây dựng theo hướng thông qua trong một kỳ họp, tập trung quy định những vấn đề mang tính khung, nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Những nội dung về trình tự, thủ tục và các vấn đề thường xuyên thay đổi có thể giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp thực tiễn. Riêng các luật liên quan đến quyền con người và luật tố tụng cần được xem xét theo yêu cầu đặc thù.
Ông Hải cho rằng, cách thiết kế này giúp các quy định mang tính nguyên tắc, ổn định có sức sống lâu dài hơn. Khi phát sinh những vấn đề mới trong đời sống xã hội, việc điều chỉnh có thể được thực hiện thông qua sửa đổi văn bản dưới luật đối với những nội dung đã được giao quy định chi tiết, thay vì phải sửa đổi luật mỗi khi thực tiễn thay đổi. Tuy nhiên, việc giao quy định chi tiết phải nằm trong phạm vi luật cho phép, không được vượt quá nội dung được giao.
Đề cập yêu cầu bảo đảm chất lượng luật, ông Hoàng Nam Hải nhấn mạnh, việc áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn thực chất là rút ngắn thời gian thực hiện, không có nghĩa là xem nhẹ các khâu quan trọng của quy trình lập pháp. Các bước thẩm định, thẩm tra, cho ý kiến, thảo luận tại Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội vẫn phải được thực hiện chặt chẽ; việc tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo cũng phải đầy đủ.
“Luật ngắn hơn nhưng không mỏng hơn về chính sách”, ông Hải nêu rõ, đồng thời nhấn mạnh rằng quy định có thể ít hơn nhưng trách nhiệm phải rõ ràng và ổn định.
Để bảo đảm chất lượng các dự án luật được xem xét theo trình tự, thủ tục rút gọn, cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra cần phối hợp từ sớm, trao đổi để thống nhất phương án. Trong quá trình Quốc hội thảo luận, các cơ quan liên quan cũng cần phối hợp, tìm phương án tiếp thu hiệu quả nhất. Theo ông Hải, dù luật được trình thông qua trong một kỳ họp hay theo trình tự, thủ tục rút gọn, yêu cầu về chất lượng vẫn phải được bảo đảm.
Cùng với đổi mới cách thiết kế luật, ông Hoàng Nam Hải cho biết sẽ tăng cường giám sát văn bản quy phạm pháp luật dưới luật để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất và khả thi của hệ thống pháp luật.
Theo ông, hoạt động giám sát không chỉ được thực hiện sau khi luật có hiệu lực mà tiến hành ngay từ quá trình xây dựng, soạn thảo, xem xét thông qua và trong suốt quá trình triển khai thực hiện luật, nghị quyết của Quốc hội cũng như các văn bản quy định chi tiết. Nội dung giám sát tập trung vào thẩm quyền ban hành, thời hạn ban hành, tính đồng bộ, thống nhất và khả thi của văn bản.
Ngay từ khi trình dự án luật, cơ quan chủ trì soạn thảo cần dự kiến những nội dung cơ bản sẽ giao quy định chi tiết trong văn bản hướng dẫn thi hành. Các văn bản quy định chi tiết không được vượt quá phạm vi luật giao; đồng thời, theo yêu cầu được ông Hải nhấn mạnh, văn bản hướng dẫn phải được chuẩn bị để có hiệu lực đồng thời với luật, tránh tình trạng luật đã có hiệu lực nhưng phải chờ nghị định hướng dẫn.
Sau khi luật được thông qua, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội tiếp tục theo dõi, đôn đốc, giám sát việc ban hành văn bản hướng dẫn, bảo đảm các quy định được triển khai kịp thời, không tạo khoảng trống pháp lý.
Bên cạnh giám sát của các cơ quan nhà nước, ông Hải nhấn mạnh vai trò của phản biện xã hội và giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, người dân. Trong quá trình xây dựng nghị định và văn bản quy định chi tiết đều lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia góp ý trên môi trường điện tử. Đây là kênh quan trọng giúp phát hiện bất cập, tăng tính phù hợp của chính sách và nâng cao chất lượng văn bản trước khi ban hành.
