Xây dựng hạ tầng đồng bộ cùng hệ thống cảng để mở rộng không gian phát triển

Hạ tầng đô thị TP. Hồ Chí Minh được xây dựng đồng bộ sẽ tạo không gian phát triển. Ảnh: T.P

Hạ tầng phải đi trước, tạo dư địa tăng trưởng

Tại Hội thảo “Đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ - Động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển TP. Hồ Chí Minh” do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 16/10, các chuyên gia kinh tế, quy hoạch và đại diện doanh nghiệp tập trung thảo luận về phát triển hạ tầng, hệ thống cảng biển, vận tải thông minh, kết nối liên vùng và các giải pháp huy động nguồn lực.

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn, trong giai đoạn phát triển mới, sau quá trình quy hoạch, mở rộng không gian đô thị và sáp nhập hành chính, đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại là một trong những đột phá chiến lược hàng đầu để TP. Hồ Chí Minh duy trì tốc độ tăng trưởng cao và bền vững.

Hạ tầng không chỉ là mạch máu giao thông kết nối mà còn là chìa khóa mở rộng không gian đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm, giảm tải cho khu vực lõi lịch sử, nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy logistics, phát triển cảng biển và cải thiện chất lượng môi trường sống.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy phát triển hạ tầng đô thị vẫn còn những điểm nghẽn về thể chế, cơ chế thu hút nguồn lực, kết nối liên vùng và sự đồng bộ giữa quy hoạch hạ tầng với phát triển nhà ở, đô thị.

Nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng biên tập Báo Tiền Phong, cho rằng trong mọi chu kỳ phát triển đô thị, hạ tầng giao thông và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ luôn đóng vai trò là mạch máu, là điểm tựa quyết định sự thành bại.

Một hệ thống hạ tầng kết nối thông suốt không chỉ giúp mở rộng không gian phát triển đô thị, giảm áp lực cho khu vực trung tâm, mà còn là đòn bẩy quan trọng để thu hút dòng vốn đầu tư, tối ưu hóa năng lực logistics, phát triển hệ thống cảng biển, vận tải đa phương thức và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Cho rằng cơ sở hạ tầng không chỉ trực tiếp đóng góp vào tăng trưởng kinh tế mà quan trọng hơn phải trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng trong trung hạn và dài hạn, TS. Vũ Đình Ánh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường - giá cả thuộc Bộ Tài chính cho rằng, TP. Hồ Chí Minh cần có giải pháp đồng bộ về quy hoạch, nguồn lực và cơ chế để phát huy hiệu quả đầu tư hạ tầng. Thành phố đang hướng tới mục tiêu trở thành thành phố có tầm vóc khu vực Đông Nam Á vào năm 2030, tầm châu lục vào năm 2045 và đô thị toàn cầu vào năm 2075.

Các chuyên gia hiến kế phát triển hạ tầng TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: BTC

“Quy hoạch có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là trong bối cảnh chúng ta đang hướng tới tầm nhìn 100 năm”, TS. Vũ Đình Ánh nói, đồng thời cho rằng TP. Hồ Chí Minh cần quy hoạch đồng bộ mạng lưới giao thông và các loại hình hạ tầng, trong đó có hạ tầng viễn thông, hạ tầng số.

Theo các mục tiêu được nêu tại hội thảo, giai đoạn 2026-2030, TP. Hồ Chí Minh phấn đấu tăng trưởng GRDP tối thiểu 10%/năm; đến năm 2030, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 14.000 USD, kinh tế số chiếm khoảng 40% GRDP, hoàn thành khoảng 200 km đường sắt đô thị, cơ bản giải quyết tình trạng úng ngập, ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông.

Giai đoạn 2031-2035, GRDP được đặt mục tiêu tăng tối thiểu 10%/năm, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 25.000 USD, kinh tế số chiếm khoảng 60% GRDP. Giai đoạn 2036-2045, GRDP tăng tối thiểu 10%/năm, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 75.000 USD, hoàn thành kết nối hệ thống đường sắt đô thị và đạt mức phát thải ròng bằng “0”. Giai đoạn 2046-2075, GRDP tăng tối thiểu 6%/năm, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 100.000 USD.

“Không thể để cảng xây trước, đường đến sau”

Một trong những yêu cầu được các chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo là phát triển hệ thống cảng phải gắn với hạ tầng kết nối và hệ sinh thái logistics.

PGS, TS. Nguyễn Xuân Phương, Hiệu trưởng Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh, cho rằng cần chuyển từ phát triển từng cảng riêng lẻ sang hệ sinh thái cảng biển, logistics, công nghiệp và dịch vụ hàng hải tích hợp.

Sau sáp nhập, các cụm cảng Cát Lái - Hiệp Phước, Cái Mép - Thị Vải, khu vực Cần Giờ và hệ thống cảng sông tại Bình Dương cũ cùng nằm trong một đơn vị hành chính, tạo cơ hội thống nhất quy hoạch và tổ chức đầu tư.

Tuy nhiên, theo PGS, TS. Nguyễn Xuân Phương, quy mô cầu bến chưa đồng nghĩa với năng lực cạnh tranh. Điểm nghẽn lớn nhất là hạ tầng kết nối sau cảng chưa theo kịp tốc độ phát triển. “Không thể để xảy ra tình trạng ‘cảng xây trước, đường đến sau’”, ông nhấn mạnh.

Theo đó, đường bộ, đường sắt, luồng hàng hải, bến sà lan và trung tâm logistics phải được đầu tư đồng bộ với cảng. Thành phố cần đẩy nhanh chuẩn bị đầu tư đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu, đồng thời tổ chức các tuyến sà lan container cố định để giảm áp lực đường bộ và chi phí vận chuyển.

PGS, TS. Nguyễn Xuân Phương cũng đề xuất cơ chế điều phối thống nhất theo hướng “một hệ thống cảng, nhiều nhà khai thác, một cơ chế điều phối chiến lược”. Nhà nước tập trung quản lý quy hoạch, đất đai, mặt nước và hạ tầng dùng chung; doanh nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong đầu tư, vận hành cầu bến và dịch vụ logistics.

Các cụm cảng cũng cần được phân vai rõ: Cái Mép - Thị Vải là cửa ngõ quốc tế nước sâu; Cần Giờ hướng tới trung chuyển quốc tế; Cái Mép Hạ gắn với khu thương mại tự do; Cát Lái - Hiệp Phước chuyển dần sang gom hàng, phân phối nội vùng.

Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải đang được đầu tư phát triển hiện đại. Ảnh: Thu Hòa

Các dự án mới cần áp dụng tiêu chuẩn xanh, thông minh ngay từ thiết kế, kết hợp điện hóa thiết bị, điện bờ cho tàu và chia sẻ dữ liệu. Cùng với đó là hoàn thiện thể chế logistics quốc tế và đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu vận hành cảng hiện đại.

Hoàn thiện hạ tầng, kết nối không gian phát triển

Theo ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh, thành phố hiện có nhiều tiềm năng, lợi thế với hệ thống cảng biển, cảng hàng không và các đầu mối giao thông lớn. Cùng những thay đổi về thể chế, đặc biệt là Luật Phát triển đô thị năm 2026, thành phố có thêm cơ chế, chính sách đặc thù để đẩy nhanh các dự án hạ tầng.

Điều quan trọng là phải cụ thể hóa những cơ chế này thành giải pháp thực tế, tháo gỡ các điểm nghẽn về giao thông, hạ tầng và nhà ở.

Từ nay đến năm 2030, TP. Hồ Chí Minh tập trung hoàn thiện hệ thống đường vành đai 3, vành đai 4, kết nối với cao tốc, quốc lộ theo quy hoạch. Đây là hệ thống hạ tầng khung, cần được hoàn chỉnh để kết nối không gian phát triển mới.

Đối với đường sắt đô thị, Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 255 km và đến năm 2035 đạt hơn 500 km. Đây không chỉ là mục tiêu để quyết tâm thực hiện mà là nhiệm vụ phải hoàn thành, dựa trên các cơ chế đặc thù, nguồn lực của thành phố, sự hỗ trợ của Trung ương và khả năng huy động vốn từ nhiều nhà đầu tư.

PGS, TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng viện Kinh tế Việt Nam, nhận định sau sáp nhập, TP. Hồ Chí Minh đứng trước “thời cơ ngàn năm có một”, nhưng để biến cơ hội thành kết quả, “siêu đô thị” cần có “siêu năng lực”.

Số liệu năm 2024 cho thấy thành phố mới đóng góp khoảng 24% GDP cả nước, có diện tích khoảng 6.772 km², dân số khoảng 13,5 triệu người và thu hút khoảng 6,7 tỷ USD vốn FDI, đều đứng đầu cả nước.

Theo ông Trần Đình Thiên, TP. Hồ Chí Minh có năm “không gian” cơ hội là biển, bầu trời, lòng đất, không gian số và văn hóa, tạo điều kiện để trở thành “cửa ngõ chiến lược của Đông Nam Á”.

Thành phố có thể trở thành trung tâm logistics khi các tuyến hàng hải dịch chuyển về phía Tây Bắc Thái Bình Dương, phát triển “kinh tế tầm thấp” gắn với công nghệ cao và AI, xây dựng trung tâm đổi mới sáng tạo, đồng thời khai thác công nghiệp văn hóa và kinh tế đêm.

Về tổ chức không gian, TP. Hồ Chí Minh là “bộ não” điều phối và tài chính, Bình Dương là “đầu vào” công nghiệp, Bà Rịa - Vũng Tàu là “đầu ra” logistics và cảng biển. Các điểm tựa gồm sân bay Long Thành, cảng Cái Mép - Cần Giờ, trung tâm tài chính quốc tế, Vành đai 4-5, đường sắt tốc độ cao và mô hình “thành phố 15-45 phút”.

Theo các chuyên gia, Nghị quyết số 09-NQ/TW cũng xác định nhiệm vụ “quy hoạch phát triển Thành phố với tầm nhìn dài hạn, ổn định, thích ứng với biến đổi khí hậu”; trong đó đặt yêu cầu hoàn thành cụm cảng Cái Mép Hạ, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, mạng lưới đường sắt kết nối vùng TP. Hồ Chí Minh; khai thác hiệu quả mạng lưới đường sắt đô thị, luồng tàu đường biển, đường sông, bảo đảm kết nối liên hoàn với các tỉnh Đông Nam bộ, đồng bằng sông Cửu Long, Nam Trung bộ và Tây Nguyên.

Để thực hiện quy hoạch đến năm 2075, TS. Vũ Đình Ánh cho rằng cần cải cách mạnh mẽ ngân sách địa phương, qua đó giúp thành phố giải bài toán nguồn lực phát triển hạ tầng.