Khơi thông dòng vốn xanh để thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư tiết kiệm năng lượng

Hệ thống điện mặt trời trên mái chuồng trại chăn nuôi của Tập đoàn TH.

Thực tế cho thấy, không phải dự án tiết kiệm năng lượng nào cũng dễ dàng tiếp cận nguồn vốn tín dụng - đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương pháp thẩm định và cấp tín dụng, theo hướng không chỉ dựa trên các chỉ tiêu truyền thống mà cần xem xét đầy đủ hơn hiệu quả tài chính, hiệu quả năng lượng và những giá trị phát triển bền vững mà dự án mang lại. Từ thực tiễn đồng hành cùng doanh nghiệp trong nhiều năm qua, BAC A BANK đang từng bước hoàn thiện cách tiếp cận này, góp phần khơi thông dòng vốn cho các dự án sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Tiết kiệm năng lượng: từ bài toán chi phí đến chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh

Nếu như khoảng 5-10 năm trước, phần lớn doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp tiết kiệm năng lượng chủ yếu nhằm đáp ứng yêu cầu về định mức tiêu thụ năng lượng hoặc các quy định về bảo vệ môi trường, thì hiện nay cách nhìn đã có nhiều thay đổi.

Trong bối cảnh chi phí đầu vào liên tục biến động và các yêu cầu về phát triển bền vững dần trở thành “tấm vé thông hành” để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, đầu tư tiết kiệm năng lượng đã được nhìn nhận như một khoản đầu tư tạo ra giá trị gia tăng lâu dài thay vì chỉ là một khoản chi phí.

Thực tế cho thấy, việc cắt giảm từ 15-30% chi phí điện, nhiên liệu hoặc năng lượng đầu vào không chỉ giúp doanh nghiệp cải thiện biên lợi nhuận mà còn nâng cao khả năng chống chịu trước những biến động của thị trường. Quan trọng hơn, các khoản đầu tư này đang trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ hay Nhật Bản về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và thực hành ESG - ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì đơn hàng và mở rộng thị trường trong giai đoạn tới.

Cam kết đưa phát thải ròng về “0” vào năm 2050 của Việt Nam cũng đang tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển thị trường carbon trong nước. Khi phát thải carbon từng bước được lượng hóa và hình thành cơ chế giao dịch, hiệu quả của các dự án tiết kiệm năng lượng sẽ không chỉ được đo bằng phần chi phí năng lượng cắt giảm, mà còn có thể được gia tăng thông qua giá trị của lượng phát thải được giảm và khả năng hình thành tín chỉ carbon trong tương lai. Điều này cho thấy, các dự án tiết kiệm năng lượng đang dần được nhìn nhận không chỉ là khoản đầu tư giúp giảm chi phí vận hành, mà còn có khả năng tạo thêm giá trị kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn cho doanh nghiệp.

Đây cũng chính là lý do nhu cầu đầu tư vào các dự án tiết kiệm năng lượng được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới. Tuy nhiên, để dòng vốn thực sự chảy vào các dự án này, bên cạnh nhu cầu của doanh nghiệp còn cần sự thay đổi trong cách tiếp cận của các tổ chức tín dụng đối với hoạt động thẩm định và cấp vốn.

Bức tranh tín dụng xanh tại Việt Nam: Dư địa lớn, nhưng dòng vốn chưa tới đều

Tín dụng xanh tại Việt Nam đang có tốc độ tăng trưởng đáng kể, cho thấy dòng vốn ngân hàng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững: Tổng dư nợ tín dụng xanh toàn ngành hiện đạt khoảng 850.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 4,2% tổng dư nợ của nền kinh tế. Khoảng 50 tổ chức tín dụng đã phát sinh dư nợ tín dụng xanh, với nguồn vốn được phân bổ cho nhiều lĩnh vực khác nhau. Đáng chú ý, dư nợ tín dụng xanh giai đoạn 2017 - 2025 tăng trưởng bình quân khoảng 23%/năm, cao hơn đáng kể so với tốc độ tăng trưởng tín dụng chung.

Những con số này cho thấy, tín dụng xanh đã vượt qua giai đoạn hình thành ban đầu và đang trở thành một bộ phận ngày càng rõ nét trong dòng chảy tín dụng của nền kinh tế. Tuy nhiên, nếu đặt trong tương quan với tổng dư nợ, tỷ trọng 4,2% cũng cho thấy dư địa để mở rộng tín dụng xanh vẫn còn rất lớn.

Điều đáng lưu ý hơn nằm ở khả năng kết nối nguồn vốn với thực tế triển khai của doanh nghiệp khi có đến 65% doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn xanh. Điểm nghẽn không hẳn nằm ở việc thiếu nguồn cung tín dụng, mà ở khoảng cách giữa nhu cầu đầu tư của doanh nghiệp và các tiêu chí cấp vốn của ngân hàng.

Tại BAC A BANK, định hướng phát triển tín dụng xanh đang từng bước được cụ thể hóa qua việc tập trung nguồn vốn vào các lĩnh vực có khả năng tạo tác động tích cực tới môi trường và nền kinh tế. Tính đến ngày 31/12/2025, dư nợ dành cho nông nghiệp xanh đạt 2.215 tỷ đồng, trong khi lĩnh vực năng lượng tái tạo và năng lượng sạch đạt 1.090 tỷ đồng.

Đây là những kết quả bước đầu cho thấy nỗ lực của BAC A BANK trong việc gia tăng tỷ trọng dòng vốn hướng tới các lĩnh vực phát triển bền vững, đồng thời mở ra dư địa để Ngân hàng tiếp tục đẩy mạnh tài trợ cho các dự án “công nghiệp xanh”, trong đó có các dự án tiết kiệm năng lượng trong thời gian tới. Định hướng này cũng nhất quán với quan điểm chiến lược được bà Thái Hương, Phó Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc BAC A BANK nhấn mạnh: “Nông nghiệp sạch, công nghệ cao luôn là ưu tiên đầu tư hàng đầu, đồng thuận với định hướng phát triển kinh tế xanh của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước.”

Hệ thống thu hồi nhiệt từ quá trình phát thải tại Nhà máy xi măng Tân Thắng.

Vì sao dự án tiết kiệm năng lượng vẫn “kén vốn”?

Không phải doanh nghiệp thiếu nhu cầu đầu tư, cũng không phải ngân hàng thiếu nguồn vốn. Từ thực tế thẩm định, điểm nghẽn chủ yếu nằm ở đặc thù của dự án và khả năng lượng hóa hiệu quả đầu tư, khiến việc đánh giá hiệu quả tài chính và khả năng trả nợ phức tạp hơn so với các khoản đầu tư truyền thống.

Đặc thù lớn nhất nằm ở dòng tiền của dự án. Khác với những khoản đầu tư tạo ra doanh thu mới ngay sau khi đi vào hoạt động, giá trị kinh tế của dự án tiết kiệm năng lượng chủ yếu được hình thành từ phần chi phí năng lượng tiết giảm trong tương lai. Vì vậy, nếu doanh nghiệp chưa có đủ số liệu tin cậy để chứng minh mức tiết kiệm và khả năng cải thiện dòng tiền, ngân hàng khó đánh giá chính xác hiệu quả đầu tư cũng như khả năng trả nợ.

Bên cạnh đó, nhiều dự án có suất đầu tư ban đầu tương đối lớn trong khi thời gian thu hồi vốn kéo dài từ 5-10 năm, thậm chí có dự án lên tới 20 năm, tùy thuộc quy mô và công nghệ. Khoảng thời gian hoàn vốn dài khiến cả doanh nghiệp và ngân hàng phải cân nhắc kỹ hơn về hiệu quả, dòng tiền và các rủi ro có thể phát sinh trong suốt vòng đời dự án.

Một trở ngại khác đến từ chất lượng hồ sơ dự án. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm vừa và nhỏ, chưa có đầy đủ báo cáo kiểm toán năng lượng, các tài liệu đo lường và kiểm chứng (M&V) theo chuẩn mực phù hợp. Trong khi đó, tài sản hình thành từ một số dự án tiết kiệm năng lượng cũng không dễ định giá hoặc chưa thực sự phù hợp với phương thức thế chấp truyền thống. Những yếu tố này khiến quá trình thẩm định kéo dài hơn và làm gia tăng yêu cầu về đánh giá rủi ro.

Như vậy, bài toán khơi thông vốn cho các dự án tiết kiệm năng lượng không đơn thuần nằm ở việc có thêm nguồn vốn, mà trước hết là cần một phương pháp đánh giá phù hợp hơn với đặc thù của loại hình dự án này.

Cách tiếp cận thẩm định mới: Từ “tài sản bảo đảm” sang “hiệu quả dòng tiền”

Trước đặc thù của các dự án tiết kiệm năng lượng, BAC A BANK đang từng bước đổi mới cách tiếp cận thẩm định theo hướng đánh giá toàn diện hơn, không chỉ dựa vào tài sản bảo đảm mà tập trung vào hiệu quả tài chính, hiệu quả năng lượng - môi trường và năng lực triển khai của doanh nghiệp.

Theo đó, Ngân hàng xem xét khả năng giảm chi phí vận hành, thời gian hoàn vốn, tác động đến dòng tiền và khả năng trả nợ; đồng thời đánh giá mức tiết kiệm năng lượng, khả năng giảm phát thải, tính phù hợp của công nghệ cũng như chất lượng hồ sơ kỹ thuật, phương án đầu tư và năng lực quản trị, tổ chức thực hiện dự án.

“Điều chúng tôi quan tâm trước hết khi xem xét tài trợ một dự án tiết kiệm năng lượng không phải là quy mô đầu tư lớn hay nhỏ, mà là mức độ hiệu quả, tính khả thi và khả năng tạo ra dòng tiền để doanh nghiệp hoàn trả vốn vay”, Đại diện BAC A BANK chia sẻ.

Song song với đổi mới phương pháp thẩm định, BAC A BANK cũng chú trọng chuẩn hóa tiêu chí xác định tín dụng xanh. Từ năm 2025, Ngân hàng cập nhật hướng dẫn nội bộ để đồng bộ với khung pháp lý quốc gia, trong đó tích hợp Danh mục phân loại xanh và áp dụng thống nhất trên toàn hệ thống. Cách làm này giúp việc nhận diện và xác định các dự án xanh, trong đó có tiết kiệm năng lượng và năng lượng tái tạo, được thực hiện trên cùng một hệ quy chiếu.

Trên nền tảng đó, phạm vi tài trợ của BAC A BANK được mở rộng, không giới hạn ở các dự án quy mô lớn mà phù hợp với năng lực và nhu cầu của cả doanh nghiệp lớn lẫn SME. Các lĩnh vực được xem xét tài trợ bao gồm Trang bị thiết bị hiệu suất cao; Nâng cấp hệ thống nhiệt và hơi công nghiệp; Lắp đặt điện mặt trời áp mái và Giải pháp quản lý năng lượng & tài nguyên. Cách tiếp cận này cho phép dòng vốn xanh tiếp cận đa dạng hơn với các dự án đầu tư nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, đồng thời mở rộng cơ hội chuyển đổi xanh cho nhiều nhóm doanh nghiệp sản xuất.

Bên cạnh các khoản tín dụng truyền thống, BAC A BANK đang triển khai ba mô hình tài chính gồm DPPA (hợp đồng mua bán điện trực tiếp), ESCO (công ty dịch vụ năng lượng) và tín dụng xanh ưu đãi. Trong đó, DPPA được áp dụng cho các mô hình doanh nghiệp có khả năng chủ động phát triển nguồn năng lượng và giải pháp giảm phát thải; ESCO được khuyến nghị cho nhóm nhỏ và vừa, giúp doanh nghiệp giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu thông qua cơ chế tài trợ chi phí lắp đặt, vận hành, bảo trì và chia sẻ phần lợi ích tiết kiệm; trong khi tín dụng xanh ưu đãi gắn điều kiện tín dụng với hiệu quả xanh của dự án theo nguyên tắc “càng xanh, lãi suất càng tốt”.

Đối với những dự án vẫn gặp khó khăn về tài sản bảo đảm hoặc cần nguồn vốn trung - dài hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro được xem là một giải pháp quan trọng. BAC A BANK đang tích cực tham gia Quỹ Chia sẻ rủi ro (RSF) thuộc dự án VSUEE, qua đó được chia sẻ một phần rủi ro tín dụng dưới hình thức bảo lãnh, tạo thêm “vùng đệm an toàn” cho cả ngân hàng và chủ đầu tư, đồng thời giảm áp lực về tài sản bảo đảm. Ngân hàng cũng mở rộng tìm kiếm các nguồn vốn trung - dài hạn từ các tổ chức quốc tế như IFC, ADB, GCF… để tăng dư địa cho vay các dự án xanh.

Cách tiếp cận trên đã được kiểm chứng hiệu quả nhất định khi BAC A BANK những năm gần đây đã tham gia tài trợ cho nhiều hạng mục chuyển đổi xanh tại doanh nghiệp, từ thu hồi nhiệt dư, điện mặt trời áp mái đến phát điện sinh khối.

Điển hình, tại Nhà máy Xi măng Tân Thắng, việc tái sử dụng nhiệt lượng cho sản xuất giúp tiết kiệm tối đa khoảng 30% điện năng tiêu thụ hàng tháng; tại các nhà máy thuộc Tập đoàn TH, hệ thống điện mặt trời áp mái góp phần giảm phát thải CO₂ và tiết kiệm hơn 10% chi phí sử dụng điện; trong khi tại Nhà máy mía đường NASU, việc tận dụng bã mía và phụ phẩm để phát điện giúp tiết kiệm khoảng 5-10% tổng điện năng tiêu thụ. Những con số này cho thấy, khi được thiết kế phù hợp với đặc thù hoạt động, các dự án tiết kiệm năng lượng không chỉ tạo ra giá trị môi trường mà còn mang lại hiệu quả kinh tế có thể đo lường cho doanh nghiệp.

Đưa tiết kiệm năng lượng trở thành hướng đi tất yếu

Để dòng vốn xanh thực sự đến được với nhiều doanh nghiệp hơn, rất cần sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và cơ quan quản lý. Với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng cần được nhìn nhận như một chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn thay vì một khoản chi phí tuân thủ; đồng thời chủ động chuẩn bị dự án bài bản, lượng hóa mức tiết kiệm, hiệu quả tài chính và thời gian hoàn vốn, cũng như trao đổi với ngân hàng ngay từ giai đoạn xây dựng phương án.

Về phía các tổ chức tín dụng, cần chuyển từ vai trò đơn thuần cung ứng vốn sang đối tác đồng hành cùng doanh nghiệp, tích hợp các tiêu chí tín dụng xanh vào hoạt động thẩm định, gắn hiệu quả xanh với những ưu đãi cụ thể và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ.

Trong khi đó, cơ quan quản lý có vai trò hoàn thiện hành lang pháp lý và các tiêu chí định lượng thống nhất để xác nhận dự án xanh; đồng thời mở rộng cơ chế DPPA, nhân rộng các mô hình hiệu quả, nghiên cứu các chính sách ưu đãi tái cấp vốn, phát triển quỹ tiết kiệm năng lượng và hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình ESCO tại Việt Nam.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, gián đoạn nguồn cung năng lượng, nhu cầu điện gia tăng mạnh cùng quá trình phục hồi sản xuất đặt ra yêu cầu ngày càng cao về an ninh và hiệu quả năng lượng, tiết kiệm năng lượng không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đang trở thành hướng đi tất yếu đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp; đồng nghĩa với nhu cầu vốn phục vụ chuyển đổi xanh ngày càng lớn.

Với BAC A BANK, tín dụng xanh và tài trợ cho các dự án tiết kiệm năng lượng là định hướng phát triển dài hạn. Ngân hàng xác định vai trò không chỉ dừng ở cung ứng vốn mà còn là đối tác tư vấn, chia sẻ kinh nghiệm và cùng doanh nghiệp xây dựng những dự án hiệu quả, khả thi, bền vững. Khi doanh nghiệp chuẩn bị tốt dự án, hệ sinh thái hỗ trợ ngày càng hoàn thiện và các bên cùng chia sẻ mục tiêu, dòng vốn xanh có thể trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng xanh của nền kinh tế.