 |
| Ngày Văn hóa Việt Nam lẫy người dân làm chủ thể để những di sản đến gần hơn với đời sống đương đại |
Lễ phát động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Hà Nội với thông điệp “Thăng Long Hà Nội, ngàn năm văn hiến - Muôn sắc Việt Nam” không chỉ mở đầu cho chuỗi hoạt động văn hóa trên địa bàn Thủ đô, mà còn thể hiện sự chuyển biến trong tư duy tổ chức và phát huy các giá trị văn hóa. Thay vì giới hạn văn hóa trong những không gian trưng bày, biểu diễn và các sự kiện mang tính thời điểm, Hà Nội hướng tới đưa văn hóa trở thành một phần sống động của đời sống xã hội - nơi người dân trực tiếp tham gia gìn giữ, thực hành, sáng tạo và thụ hưởng.
Theo Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam. Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai các hoạt động hưởng ứng, đánh dấu bước chuyển trong nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước. Điều này không chỉ là dịp tôn vinh những giá trị truyền thống, đó còn là cơ hội để văn hóa hiện diện sâu rộng hơn trong đời sống, trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực phát triển bền vững.
Tinh thần này phù hợp với định hướng xuyên suốt của Nghị quyết số 80-NQ/TW: phát triển văn hóa và con người Việt Nam toàn diện, đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội; đồng thời khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đặc biệt, việc xác định Nhân dân là chủ thể sáng tạo, thực hành, gìn giữ và thụ hưởng văn hóa đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tổ chức hoạt động, chuyển từ tư duy cung cấp các sản phẩm văn hóa sang tạo điều kiện để cộng đồng chủ động tham gia.
Với bề dày lịch sử và hệ thống di sản phong phú, Hà Nội có nhiều lợi thế để cụ thể hóa định hướng này. Thành phố lựa chọn Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam làm địa điểm phát động, một không gian được định vị như ngôi nhà chung của cộng đồng 54 dân tộc. Đây là sự lựa chọn mang ý nghĩa biểu tượng, bởi từ Thăng Long - Hà Nội, câu chuyện văn hóa được mở rộng thành bức tranh thống nhất trong dòng chảy văn hóa đa dạng của Việt Nam.
Chương trình gồm biểu diễn nghệ thuật, phát động hưởng ứng, ký kết Quy chế phối hợp giữa Hà Nội với 10 tỉnh, thành phố và giao lưu văn hóa với sự tham gia trực tiếp của các cộng đồng dân tộc. Điểm đáng chú ý là phương thức tổ chức hướng tới sự tương tác thay vì trình diễn một chiều. Ở đó, nghệ nhân không chỉ giới thiệu di sản mà còn trao truyền tri thức; người dân không chỉ tham quan mà có thể trực tiếp trải nghiệm; các sản phẩm thủ công, làng nghề có thêm cơ hội tiếp cận thị trường, du lịch và hoạt động sáng tạo.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn di sản. Bởi một di sản chỉ thực sự có sức sống khi còn chủ thể thực hành, được trao truyền qua các thế hệ và thích ứng với những biến đổi của đời sống đương đại. Nếu chỉ dừng ở phục dựng, trưng bày hoặc biểu diễn theo dịp, di sản có nguy cơ trở thành những giá trị tĩnh, tách rời cộng đồng. Ngược lại, khi nghệ nhân có điều kiện truyền dạy, người trẻ được tiếp cận và cộng đồng chủ động thực hành, di sản sẽ tiếp tục vận động, bổ sung sức sống mới trên nền tảng truyền thống.
Hà Nội, nền tảng văn hóa được hình thành từ sự giao thoa giữa văn hóa Thăng Long với các vùng văn hóa xứ Đoài, xứ Đông, Kinh Bắc, Sơn Nam Thượng cùng nhiều dòng chảy văn hóa khác. Quá trình này được bồi đắp qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô, vừa giàu chiều sâu lịch sử, vừa có khả năng tiếp nhận và sáng tạo những giá trị mới. Định hướng phát triển văn hóa Hà Nội theo tinh thần “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo - Hội nhập - Kết nối” vì thế không chỉ đặt ra yêu cầu bảo tồn di sản nghìn năm, mà còn đòi hỏi khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa trong bối cảnh đô thị hóa và hội nhập quốc tế.
Một điểm nhấn đáng chú ý trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội là việc ký kết Quy chế phối hợp với 10 tỉnh, thành phố trong tổ chức các hoạt động tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ý nghĩa của sự kiện không chỉ nằm ở việc phối hợp tổ chức chương trình, mà còn mở ra hướng liên kết nguồn lực văn hóa giữa các địa phương, tạo điều kiện để di sản được quảng bá và phát huy trong không gian rộng lớn hơn.
Mỗi địa phương sở hữu hệ thống di sản, nghệ nhân, tri thức dân gian, nghề truyền thống và hình thức thực hành văn hóa riêng. Tuy nhiên, nếu nguồn lực này chỉ được khai thác trong phạm vi địa giới hành chính, khả năng tiếp cận công chúng và tạo ra giá trị kinh tế sẽ còn hạn chế. Nhưng khi liên kết giữa các địa phương sẽ giúp mở rộng không gian giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn, hỗ trợ cộng đồng từ đó đã hình thành những sản phẩm văn hóa có sức hấp dẫn lớn hơn.
Trong không gian trưng bày, biểu diễn, giao lưu và trải nghiệm, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, từ nghệ thuật truyền thống, văn hóa Thu Hà Nội, thư pháp Thăng Long, lụa Vạn Phúc đến ẩm thực Tràng An, những giá trị đặc trưng của Hà Nội được giới thiệu bên cạnh sắc màu văn hóa của các dân tộc Việt Nam. Sự kết nối này không chỉ làm phong phú trải nghiệm của công chúng, mà còn giúp nhận diện rõ hơn giá trị riêng của từng vùng đất trong tổng thể văn hóa quốc gia. Đây cũng là cách để di sản vượt ra khỏi phạm vi bảo tồn đơn thuần, từng bước tham gia vào chuỗi hoạt động du lịch, dịch vụ và kinh tế sáng tạo.
Đặc biệt, từ ngày 1/7/2026, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam được chuyển giao về thành phố Hà Nội quản lý. Điều này đặt ra bài toán cho Thủ đô trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc và cần được phát triển thành địa điểm thực hành, trao truyền, giao lưu và quảng bá di sản thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào các sự kiện theo mùa hoặc những dịp lễ hội.
Để thực hiện mục tiêu đó, việc bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng cần được đặt ở vị trí trung tâm. Nghệ nhân, người nắm giữ tri thức dân gian và đại diện cộng đồng cần được tạo điều kiện tham gia xây dựng nội dung, tổ chức hoạt động và truyền dạy di sản. Cùng với đó, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để người thực hành văn hóa có sinh kế, có động lực tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống và chuyển giao tri thức cho thế hệ trẻ. Đây là điều kiện quan trọng để bảo tồn văn hóa gắn với lợi ích thiết thực của cộng đồng.
Từ không gian Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, tinh thần hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam tiếp tục được lan tỏa tới trung tâm Thủ đô. Theo kế hoạch, từ ngày 21 đến 24/11/2026, chương trình “Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội” dự kiến diễn ra tại không gian phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm. Thành phố định hướng xây dựng đây thành một trong những sự kiện văn hóa mang thương hiệu Thủ đô, tạo không gian kết nối, giao lưu và quảng bá văn hóa Việt Nam.
Việc đưa hoạt động văn hóa từ một địa điểm chuyên biệt về văn hóa dân tộc tới khu vực trung tâm đô thị cho thấy nỗ lực mở rộng không gian tiếp cận công chúng. Văn hóa không chỉ hiện diện trong bảo tàng, nhà hát, di tích hay lễ hội, mà cần trở thành một phần của không gian công cộng và sinh hoạt thường nhật. Khi người dân có thể tiếp cận nghệ thuật, trải nghiệm di sản và tham gia các hoạt động sáng tạo ngay trong môi trường sống, văn hóa sẽ có thêm điều kiện thẩm thấu vào cộng đồng.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra từ định hướng phát triển công nghiệp văn hóa trong Nghị quyết số 80-NQ/TW. Bảo tồn và phát huy di sản cần gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển các sản phẩm và dịch vụ văn hóa có giá trị gia tăng. Hà Nội có thể khai thác lợi thế về di sản, nghệ thuật, kiến trúc, ẩm thực, làng nghề và nguồn nhân lực sáng tạo để hình thành những sản phẩm đặc trưng, vừa bảo đảm giá trị văn hóa, vừa đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân và du khách.
Tuy nhiên, để các hoạt động hưởng ứng tạo ra tác động lâu dài, yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức sự kiện quy mô lớn hay gia tăng số lượng chương trình. Thành phố cần tiếp tục nâng cao hiệu quả khai thác các thiết chế văn hóa, mở rộng không gian sinh hoạt cộng đồng, hỗ trợ nghệ nhân và các chủ thể sáng tạo, đồng thời khuyến khích những sáng kiến văn hóa từ cơ sở. Việc ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, lưu trữ và quảng bá di sản cũng cần được đẩy mạnh, tạo thêm phương thức tiếp cận phù hợp với thế hệ trẻ và công chúng quốc tế.
Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 vì thế không chỉ là một dấu mốc trong lịch hoạt động văn hóa của Hà Nội, mà còn là điểm khởi đầu cho quá trình đổi mới phương thức phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Từ “Thăng Long Hà Nội, ngàn năm văn hiến” đến “Muôn sắc Việt Nam” là hành trình kết nối bản sắc của một đô thị với sự đa dạng văn hóa của cả dân tộc; từ tôn vinh di sản đến tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng; từ bảo tồn những giá trị đã có đến khuyến khích sáng tạo những giá trị mới.
Khi di sản được trao truyền, văn hóa được thực hành và người dân thực sự trở thành chủ thể sáng tạo, thụ hưởng, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ vượt ra khỏi ý nghĩa của một sự kiện thường niên để trở thành động lực phát triển đời sống văn hóa. Đây cũng là nền tảng để Hà Nội phát huy vai trò trung tâm văn hóa lớn của cả nước: lấy chiều sâu nghìn năm văn hiến làm nền tảng, sự đa dạng văn hóa làm nguồn lực, sáng tạo làm động lực và Nhân dân làm chủ thể, qua đó đưa di sản vào đời sống và phát huy sức mạnh nội sinh của văn hóa cho phát triển bền vững.
