Khi tranh chấp lan theo chuỗi, “lối ra nhanh” từ trọng tài thương mại

Chủ tịch VIAC GS.TS. Lê Hồng Hạnh phát biểu khai mạc Hội thảo.

Ngày 3/4/2026, trong khuôn khổ chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo quốc gia với chủ đề “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi”.

Thuận lợi nhờ tính nhanh chóng và dứt điểm

Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC, sự phát triển của toàn cầu hóa kéo theo sự hình thành các chuỗi cung ứng quốc tế, nơi các doanh nghiệp từ nhiều quốc gia cùng tham gia vào một dòng chảy sản xuất - thương mại thống nhất. Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là rủi ro tranh chấp gia tăng và các tranh chấp này thường không dừng lại ở một hợp đồng hay một mối quan hệ pháp lý, mà lan rộng thành “chuỗi tranh chấp”. Trong bối cảnh đó, trọng tài trở thành lựa chọn ưu tiên nhờ khả năng tạo ra một “sân chơi trung lập”.

Phân tích sâu hơn, PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, cho rằng ưu điểm lớn nhất của trọng tài là quyền tự quyết của các bên. Doanh nghiệp có thể lựa chọn trọng tài viên mà họ tin tưởng, có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tranh chấp phức tạp như tài chính, xây dựng, đầu tư, nơi yếu tố chuyên môn quyết định chất lượng phán quyết.

Bên cạnh đó, trọng tài cho phép lựa chọn linh hoạt về luật áp dụng, địa điểm, ngôn ngữ và quy tắc tố tụng. Đây là những yếu tố mà tòa án truyền thống khó đáp ứng trong các tranh chấp xuyên biên giới. Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, khi được giải quyết bởi những chuyên gia có kiến thức sâu về thương mại quốc tế và pháp luật quốc tế, chất lượng giải quyết tranh chấp sẽ tốt hơn.

Một ưu điểm khác được các chuyên gia nhắc đến là tính nhanh chóng và dứt điểm. Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, cơ chế trọng tài thường chỉ xét xử một lần, không kéo dài qua nhiều cấp như tòa án. Điều này giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro kéo dài tranh chấp.

Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập, giá trị lớn nhất của trọng tài nằm ở khả năng thi hành quốc tế. Với Công ước New York 1958, phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành tại hàng trăm quốc gia, tạo ra một cơ chế bảo đảm thực thi mà các doanh nghiệp rất cần khi đầu tư ra nước ngoài.

Hội thảo được tổ chức tại 2 điểm cầu TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp đa tầng và đa chủ thể

Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Một trong những vấn đề nổi bật là mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế cho các tranh chấp đơn lẻ, nên đang bộc lộ hạn chế khi xử lý các tranh chấp dạng chuỗi.

Theo phân tích tại hội thảo, tranh chấp chuỗi có thể phát triển theo chiều dọc, tức là nối tiếp nhau theo quan hệ nguyên nhân - hệ quả, hoặc theo chiều ngang, khi nhiều tranh chấp phát sinh đồng thời từ một nguyên nhân chung. Điều này khiến việc giải quyết từng vụ riêng lẻ không còn phù hợp, thậm chí có thể dẫn đến các phán quyết mâu thuẫn.

Trước thực tiễn đó, VIAC đang nghiên cứu các cơ chế mới như gộp vụ việc, cho phép nhiều bên tham gia, hoặc điều phối giữa các hội đồng trọng tài. Các chuyên gia đánh giá việc nhiều luật chuyên ngành gần đây cho phép lựa chọn trọng tài là một tín hiệu tích cực. Sự mở rộng này không chỉ tạo thêm dư địa cho trọng tài phát triển, mà còn góp phần giảm tải cho hệ thống tòa án, đồng thời nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, để trọng tài thực sự trở thành “trụ cột” trong hệ sinh thái pháp lý, vấn đề then chốt vẫn là con người. Theo PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, chất lượng trọng tài viên cần được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu không chỉ về chuyên môn mà còn về kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp. Vì thế, cần kiểm soát chặt chẽ việc thành lập các trung tâm trọng tài, tránh tình trạng chất lượng không đồng đều làm ảnh hưởng đến uy tín chung của hệ thống. Đồng thời, cần xây dựng tiêu chuẩn trọng tài viên tiệm cận với thông lệ quốc tế, nhưng vẫn phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Do vậy, công tác đào tạo cũng đang được đẩy mạnh. Các cơ sở đào tạo luật đã bắt đầu lồng ghép nội dung trọng tài vào chương trình học, tăng cường học liệu quốc tế, tổ chức hội thảo và đưa sinh viên tiếp cận thực tiễn tại các trung tâm trọng tài. Đây được xem là giải pháp căn cơ để xây dựng đội ngũ trọng tài viên chuyên nghiệp trong tương lai.

GS.TS. Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh cho biết, Nhà trường luôn chú trọng thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu và kết nối học thuật - thực tiễn, trong đó trọng tài thương mại là một trong những lĩnh vực trọng tâm. Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang hoàn thiện, sự gia tăng của các tranh chấp có tính chuỗi đặt ra nhiều thách thức mới, đòi hỏi các tổ chức trọng tài cần chủ động nhận diện và nghiên cứu các cơ chế phù hợp, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế.

Đáng chú ý, việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế được nhiều chuyên gia nhấn mạnh như một hướng đi cần thiết, nhằm bảo đảm sự tiệm cận với thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với khuôn khổ pháp luật trong nước. Các chuyên gia cũng đề cao yêu cầu tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, bảo đảm nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử của Hội đồng Trọng tài - một yếu tố nền tảng bảo đảm tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết.

Ngoài ra, cũng tại Hội thảo, các chuyên gia cho rằng trọng tài không chỉ là công cụ giải quyết tranh chấp, mà còn là yếu tố quan trọng tạo dựng niềm tin cho nhà đầu tư. Một hệ thống trọng tài hiệu quả, minh bạch và chuyên nghiệp sẽ góp phần nâng cao chất lượng môi trường đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới xây dựng các trung tâm tài chính và tham gia sâu vào mạng lưới thương mại toàn cầu.

Trên cơ sở đó, vai trò của việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp phức hợp, đa tầng và đa chủ thể, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn và sự phát triển của nền kinh tế.