Sửa 4 luật về thương mại: Kiểm soát độc quyền, theo kịp kinh tế số

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ảnh: VPQH

Tháo gỡ điểm nghẽn nhưng không tạo khoảng trống pháp lý

Sáng 27/8, tại phiên họp thứ 5, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài cho biết, dự án Luật được xây dựng nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, định hướng của Đảng; tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn; tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh.

Theo Thứ trưởng Trương Thanh Hoài, việc sửa đổi 4 luật tập trung vào những vấn đề đã bộc lộ trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đối với Luật Thương mại, các nội dung cần xử lý gồm sự tồn tại song song giữa quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh, kinh doanh có điều kiện trong Luật Thương mại và Luật Đầu tư; các quy định về độc quyền Nhà nước; cùng một số nội dung còn chồng chéo với Bộ luật Dân sự và Luật Đấu giá tài sản.

Đối với Luật Cạnh tranh, dự thảo tập trung xử lý các vấn đề liên quan đến vai trò trung gian, giúp sức, hỗ trợ thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh; các hành vi mới phát sinh trên thị trường và sự đồng bộ với quy định về xử phạt vi phạm hành chính.

Luật Quản lý ngoại thương được đề xuất sửa đổi các quy định về tái nhập khẩu hàng hóa do chính mình sản xuất đã xuất khẩu; hoạt động ngoại thương đối với khu vực hải quan riêng; chứng nhận và tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa cùng một số vấn đề khác phát sinh trong thực tiễn.

Trong khi đó, với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trọng tâm là xử lý những nội dung giao thoa với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và một số vấn đề liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy Nhà nước.

Thẩm tra dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung 4 luật nhằm hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh và cạnh tranh lành mạnh, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát kỹ các quy định được sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ, đặc biệt với những nội dung có liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng và các chủ thể trên thị trường.

Đối với Luật Thương mại, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành định hướng sửa đổi quy định về độc quyền nhà nước theo hướng việc xác định độc quyền phải có căn cứ trong luật quản lý ngành, lĩnh vực và nguyên tắc công khai danh mục. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của Bộ Công Thương và các bộ quản lý ngành, lĩnh vực trong việc lập danh mục.

Một yêu cầu đáng chú ý là việc sửa đổi không được dẫn đến độc quyền doanh nghiệp, trừ trường hợp doanh nghiệp được cấp có thẩm quyền cho phép, chỉ đạo theo quy định.

Với quy định về hạn mức khuyến mại, mức giảm giá tối đa, cơ quan thẩm tra đề nghị đánh giá đầy đủ tác động đối với khuyến mại trên nền tảng số, phiếu mua hàng, điểm thưởng, giá và các hình thức khuyến mại xuyên biên giới, qua đó tránh cách hiểu khác nhau và vướng mắc khi thực hiện.

Đối với những quy định dự kiến bãi bỏ, sửa đổi về hợp đồng mua bán hàng hóa, hợp đồng dịch vụ, chế tài và giải quyết tranh chấp thương mại, cần tiếp tục rà soát để bảo đảm đầy đủ, thống nhất của hệ thống pháp luật, không tạo khoảng trống và không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Độc quyền nhà nước không được dẫn đến độc quyền doanh nghiệp

Một trong những nội dung được cơ quan thẩm tra nhấn mạnh là yêu cầu hoàn thiện các quy định của Luật Cạnh tranh để theo kịp những mô hình kinh doanh mới và sự phát triển của kinh tế số.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng, một số nội dung mang tính cốt lõi của pháp luật cạnh tranh đã được Chính phủ nêu trong Tờ trình nhưng chưa được thể hiện rõ trong dự thảo, trong khi một số nội hàm lại được dự kiến điều chỉnh tại văn bản dưới luật.

Do đó, cần làm rõ cơ sở pháp lý, cơ sở thực tiễn và mục tiêu chính sách đối với từng nội dung; đồng thời nghiên cứu cách xác định thị trường liên quan, thị phần, thị phần kết hợp, sức mạnh thị trường đáng kể; phân định rõ vấn đề nào cần quy định trong luật, vấn đề nào có thể giao Chính phủ quy định chi tiết.

Đặc biệt, các quy định về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, vị trí độc quyền cần được thiết kế theo hướng hạn chế tối đa sự can thiệp không cần thiết vào quyền tự do kinh doanh, tập trung vào những hành vi gây ra hoặc có khả năng gây ra thiệt hại ở mức cao, đáng kể cho khách hàng, người sử dụng.

Đối với Luật Quản lý ngoại thương, vấn đề chứng nhận xuất xứ hàng hóa được đề nghị làm rõ hơn về thẩm quyền và trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước về ngoại thương, cơ quan quản lý nhà nước về hải quan và chính quyền địa phương.

Theo cơ quan thẩm tra, việc phân quyền cần đi đôi với yêu cầu duy trì một đầu mối trao đổi quốc tế, một cơ sở dữ liệu và quy trình xác minh, thu hồi thống nhất. Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền hưởng ưu đãi thuế quan và uy tín xuất xứ của hàng hóa Việt Nam.

Cùng với đó, cần tiếp tục rà soát quy định về tạm nhập, tái xuất; tạm xuất, tái nhập; hàng hóa cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu và nguyên tắc xử lý khi Luật Quản lý ngoại thương và pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực có quy định khác nhau về cùng một vấn đề.

Một nội dung khác nhận được sự quan tâm là bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh giao dịch ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu và công nghệ số. Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ thông tin của người tiêu dùng, đồng bộ với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và giao dịch điện tử. Đồng thời, cần tăng cường nguyên tắc minh bạch và làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh khi sử dụng thuật toán, giao diện hoặc phương thức tương tác có khả năng làm sai lệch lựa chọn của người tiêu dùng.

Cho ý kiến về nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị nghiên cứu sự liên thông giữa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với dự thảo Luật Đo lường đang được xây dựng.

Theo bà, cần quan tâm cụ thể đến cơ chế bảo vệ người tiêu dùng khi kết quả đo bị sai lệch, nhất là trong những lĩnh vực thiết yếu như điện, nước, xăng dầu, viễn thông. Vấn đề không chỉ dừng ở việc phát hiện sai lệch mà cần nghiên cứu cơ chế hoàn trả, bồi thường đối với người dân, tổ chức bị thiệt hại.

Đáng chú ý, bà Nguyễn Thanh Hải cho rằng, cùng với sự phát triển của công nghệ, hành vi gian lận trong đo lường có thể trở nên tinh vi hơn, thậm chí được thực hiện thông qua phần mềm hoặc từ xa trên môi trường số. Vì vậy, cơ chế bảo vệ người tiêu dùng cần được nghiên cứu theo hướng cụ thể, đủ khả năng xử lý những tình huống mới phát sinh.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu tại phiên họp. Ảnh: VPQH

Làm rõ thêm tại phiên họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, việc sửa đổi 4 luật lần này là hết sức cần thiết, đáp ứng hai yêu cầu cấp bách. Theo đó, kịp thời thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng về tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế, phát triển kinh tế tư nhân, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh; qua đó tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Đồng thời, xử lý những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn từ các quy định pháp luật hiện hành.

Theo Phó Thủ tướng, về tổng thể, dự án một luật sửa đổi, bổ sung 4 luật lần này đề xuất bãi bỏ, đơn giản hóa 20 thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh; phân cấp, phân quyền đối với 10 nhóm nội dung; đồng thời tháo gỡ, hoàn thiện 31 nội dung đang có khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tế.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh yêu cầu thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa các luật được sửa đổi, bổ sung và giữa dự thảo với hệ thống pháp luật hiện hành; tránh trùng lặp, chồng chéo hoặc tạo khoảng trống pháp lý.

Đối với từng luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu tiếp tục hoàn thiện theo hướng rõ ràng, khả thi. Với Luật Thương mại, cần rà soát danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc phạm vi độc quyền Nhà nước, bảo đảm không dẫn đến độc quyền doanh nghiệp; đánh giá tác động của hạn mức khuyến mại, mức giảm giá tối đa, nhất là trên nền tảng số và các hình thức khuyến mại xuyên biên giới.

Với Luật Cạnh tranh, cần làm rõ các tiêu chí xác định thị trường, thị phần, sức mạnh thị trường và hành vi cạnh tranh bị cấm, phù hợp với kinh tế số và mô hình kinh doanh mới. Với Luật Quản lý ngoại thương, cần phân định rõ thẩm quyền Trung ương và địa phương trong chứng nhận, xác minh xuất xứ, nhưng vẫn phải bảo đảm đầu mối trao đổi quốc tế, cơ sở dữ liệu và quy trình thống nhất.

Đối với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cần bảo đảm đồng bộ với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, giao dịch điện tử; đồng thời đánh giá kỹ năng lực, điều kiện thực thi khi phân cấp nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cho chính quyền cơ sở.

Trên cơ sở phiên thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến về dự án luật tại Kỳ họp thứ hai, tháng 10/2026. Cơ quan chủ trì soạn thảo được yêu cầu khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, tiếp thu, giải trình đầy đủ các ý kiến và bảo đảm chất lượng, tiến độ trình Quốc hội.