Chuyển đổi số trong giao dịch thương mại đặt ra yêu cầu quản trị rủi ro mới

Theo các chuyên gia, số hóa giao dịch mua bán đem lại nhiều cơ hội nhưng đi kèm rủi ro pháp lý. Ảnh: Thu Dịu

Số hóa giao dịch, bài toán không chỉ nằm ở công nghệ

Thông tin tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá: từ từng phần đến toàn diện” diễn ra ngày 19/8, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) cho biết, năm 2026 đánh dấu bước chuyển của thương mại số từ “số hóa quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện. Xu hướng này mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tiếp cận khách hàng, nhưng cũng đòi hỏi doanh nghiệp giải quyết các vấn đề về hạ tầng, năng lực công nghệ, nhân lực, gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng.

Từ góc độ giao dịch, sự thay đổi này không còn đơn thuần là đưa một quy trình đang thực hiện trên giấy lên môi trường điện tử. PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Trường Đại học Ngoại thương tại TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, chuyển đổi số đã thay đổi cách doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa.

Quy mô thương mại điện tử B2B cho thấy sự dịch chuyển này không còn mang tính riêng lẻ. Theo VIAC, thương mại điện tử B2B toàn cầu năm 2024 đạt khoảng 28 nghìn tỷ USD trên 45 nền kinh tế. Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong giao dịch được thúc đẩy với mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp sử dụng nền tảng hợp đồng điện tử. Số hóa không chỉ thay đổi phương thức giao kết, thực hiện hợp đồng mà còn làm thay đổi mô hình giao dịch, kéo theo yêu cầu mới về hiệu lực pháp lý, xác thực, chứng cứ điện tử và quản trị rủi ro.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Xuân Minh cho rằng, quá trình chuyển đổi không diễn ra đồng đều. Giao dịch bán điện tử vẫn phổ biến trong giai đoạn giao thời do sự chưa đồng bộ, chưa đủ nguồn lực giữa các doanh nghiệp cũng như yêu cầu khác nhau của thị trường và đối tác. Trạng thái chưa số hóa hoàn toàn làm phức tạp hoạt động quản trị, nhất là ở ranh giới giữa tự động hóa và yếu tố con người.

Tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm. Doanh nghiệp vẫn phải xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi phát sinh sự cố. Nhiều tranh chấp không bắt nguồn từ công nghệ mà từ việc doanh nghiệp chưa có cơ chế quản trị pháp lý phù hợp, dẫn đến khó khăn trong xác định thẩm quyền, bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu và chứng minh giao dịch. Vì vậy, công nghệ, quản trị và pháp lý cần được kết hợp ngay từ khi thiết lập giao dịch.

Nhiều giải pháp nhằm giải quyết tranh chấp trong chuyển đổi số thương mại được đặt ra tại hội nghị. Ảnh: Thu Dịu

Quản trị dữ liệu trở thành lớp phòng vệ mới

Khi giao dịch ngày càng dựa trên nền tảng và dữ liệu số, dữ liệu không chỉ phục vụ vận hành mà còn trở thành cơ sở ghi nhận và chứng minh diễn biến giao dịch. Vì vậy, yêu cầu quản trị dữ liệu cần được đặt ra ngay từ khi bắt đầu hợp đồng.

Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Luật sư sáng lập và điều hành Asia Legal cho rằng, điện tử hóa toàn phần là xu hướng tất yếu, đòi hỏi doanh nghiệp chuẩn bị sớm về hạ tầng và dự liệu rủi ro. Dù không quá khác biệt về thành tố so với hợp đồng thông thường, các thành tố trong hợp đồng điện tử thường được soát xét kỹ hơn về hiệu lực và giá trị pháp lý. Việc lưu trữ và vận hành dữ liệu trên không gian số, trong một số trường hợp có sự quản lý của bên thứ ba, cũng là rủi ro cần kiểm soát.

Từ thực tiễn tiếp xúc doanh nghiệp, ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh Khu vực TP. Hồ Chí Minh chỉ ra những tình huống có thể dẫn đến tranh chấp như không thống nhất về thời điểm, địa điểm giao kết; không công nhận thẩm quyền người ký hoặc hệ thống nền tảng không tương thích.

Theo ông Hưng, giao dịch điện tử không thể chỉ được xem là phiên bản số của giao dịch truyền thống mà phải đi cùng việc thiết kế quy trình và ngăn chặn tranh chấp. Bốn cột trụ phòng vệ doanh nghiệp cần chú trọng gồm quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng.

Trong đó, quản trị chứng cứ điện tử là yêu cầu quan trọng. Chứng cứ điện tử không đương nhiên được công nhận khi giải quyết tranh chấp mà được xem xét dựa trên các thuộc tính theo quy định pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng tại trọng tài hoặc tòa án. Doanh nghiệp cần chú trọng dữ liệu được tạo lập, gửi và nhận như thế nào. Nếu đáp ứng các điều kiện về giá trị chứng cứ, dữ liệu có thể trở thành căn cứ quan trọng để đưa ra phán quyết; ngược lại, tài liệu không đủ giá trị có thể phải bổ sung, xác minh hoặc giám định.