Giải quyết tranh chấp thương mại: Cần cơ chế linh hoạt và nhân lực thực chiến

Hội thảo tổ chức tại hai điểm cầu song song Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu

Tại Hội thảo chuyên đề "Thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp kinh doanh thương mại" do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-UL) và Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh tổ chức vào ngày 26/3/2026, nhiều khuyến nghị thực tiễn đã được đưa ra nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC cho biết, tranh chấp thương mại hiện nay không còn tồn tại như những vụ việc đơn lẻ mà ngày càng mang tính chuỗi, liên kết theo các giao dịch nhiều tầng, nhiều khâu. Một biến động nhỏ trong một khâu có thể kéo theo hàng loạt hệ quả trong toàn bộ chuỗi.

Dẫn ví dụ liên quan đến những biến động trên thị trường năng lượng thế giới hiện nay, theo ông Nghĩa, biến động có thể lan rộng từ khâu sản xuất, vận tải đến tiêu dùng, từ đó phát sinh hàng loạt tranh chấp liên quan. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận tranh chấp không chỉ ở từng vụ việc riêng lẻ mà trong tổng thể mối liên kết của cả chuỗi.

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC.

Từ thực tiễn này, vấn đề đặt ra là có nên áp dụng cùng một quy trình giải quyết cho mọi loại tranh chấp hay không. PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa cho rằng, tranh chấp về đầu tư, tài chính, xây dựng hay thương mại đều có đặc thù riêng, đặc biệt là các tranh chấp mang tính chuỗi sẽ có cách tiếp cận khác biệt so với các vụ việc truyền thống.

Vì thế, một trong những giải pháp được nhắc đến nhiều là thủ tục rút gọn, bởi đây là cơ chế phổ biến trên thế giới, giúp rút ngắn thời gian và chi phí giải quyết tranh chấp, nhưng việc áp dụng thủ tục này tại Việt Nam vẫn còn những rào cản nhất định trong khuôn khổ pháp lý và quy tắc tố tụng.

Các chuyên gia tại Hội thảo đều cho rằng, với các tranh chấp có giá trị nhỏ, tình tiết tương đối rõ ràng, việc áp dụng thủ tục rút gọn có thể phù hợp. Tuy nhiên, nếu chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình tố tụng cũng có thể khiến phán quyết bị khiếu kiện hoặc bị hủy, kéo theo rủi ro pháp lý lớn hơn.

Từ góc độ này, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp và luật sư cần cân nhắc kỹ trước khi lựa chọn thủ tục rút gọn, dựa trên tính chất, mức độ phức tạp và giá trị của tranh chấp, thay vì áp dụng một cách máy móc.

Ngoài ra, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của việc thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu. Bởi trong bối cảnh các giao dịch thương mại ngày càng liên kết thành chuỗi, việc chuẩn bị sẵn phương án xử lý tranh chấp là yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro.

PGS. TS. Nguyễn Hoàng Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tạo niềm tin cho nhà đầu tư

Bên cạnh yếu tố cơ chế, một vấn đề được đặc biệt nhấn mạnh là nguồn nhân lực. Theo PGS. TS. Nguyễn Hoàng Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, giải quyết tranh chấp trong bối cảnh hiện nay không chỉ là vấn đề kỹ thuật tố tụng mà còn là câu chuyện về năng lực con người. Bởi các tranh chấp thương mại hiện đại, đặc biệt là tranh chấp chuỗi, đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn. Trong khi đó, môi trường đào tạo truyền thống thường thiên về lý thuyết, chưa đủ để đáp ứng yêu cầu thực tế.

PGS.TS. Nguyễn Hoàng Anh cho rằng, việc gắn kết giữa đào tạo và thực tiễn là yếu tố then chốt. Sinh viên luật không chỉ cần nắm vững quy định pháp luật mà còn phải hiểu cách các tranh chấp diễn ra trong thực tế, cách các bên xử lý và cách đạt được mục tiêu giải quyết nhanh, hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm công lý.

"Điều quan trọng không chỉ là giải quyết tranh chấp nhanh đến đâu, mà là chúng ta đã chuẩn bị được một thế hệ luật gia có năng lực để giải quyết tranh chấp trong tương lai", PGS.TS. Nguyễn Hoàng Anh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, PGS.TS. Lê Vũ Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh, việc tiếp cận các vấn đề thực tiễn, các xu hướng tranh chấp mới như tranh chấp chuỗi, cũng như các công cụ tố tụng như thủ tục rút gọn sẽ giúp các nhà nghiên cứu, học viên, sinh viên có thêm thông tin về các vấn đề phát sinh trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, để người học từng bước hình thành tư duy nghiên cứu gắn với ứng dụng, từ đó nâng cao khả năng vận dụng kiến thức pháp lý vào thực tiễn.

Từ những ý nghĩa này, các cơ sở giáo dục luật đang tăng cường kết nối với các tổ chức trọng tài, hãng luật và chuyên gia thực hành nhằm đưa các tình huống thực tế vào giảng dạy. Đây được xem là cách tiếp cận cần thiết để rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn. Cùng với đó, việc tổ chức các hội thảo chuyên đề, tọa đàm với sự tham gia của các luật sư, trọng tài viên cũng góp phần giúp sinh viên tiếp cận với các vấn đề pháp lý mới, từ đó hình thành tư duy nghề nghiệp phù hợp với bối cảnh hội nhập.

Ngoài ra, các chuyên gia cũng cho rằng, việc nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp không chỉ phục vụ cộng đồng doanh nghiệp mà còn góp phần cải thiện môi trường đầu tư. Một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, cùng với đội ngũ nhân lực chất lượng cao, sẽ là yếu tố quan trọng tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

Trong một góp ý mới đây của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), thời gian giải quyết tranh chấp thương mại tại tòa án Việt Nam còn kéo dài, năng lực xét xử các vụ việc thương mại phức tạp còn hạn chế. Vì thế, VCCI kiến nghị đặt mục tiêu cụ thể rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp thương mại xuống ngang mức trung bình ASEAN-4 (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia) trước năm 2030.

VCCI cũng đề nghị nghiên cứu thành lập tòa chuyên trách thương mại tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng với thẩm phán được đào tạo chuyên sâu về thương mại, tài chính, sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, cần phát triển mạnh trọng tài thương mại và hòa giải thương mại, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, đồng thời cải thiện cơ chế công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài.