Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp tài chính, thêm nền tảng cho Trung tâm Tài chính quốc tế

Các đại biểu tham dự hội thảo tại điểm cầu TP. Hồ Chí Minh.

Đây là vấn đề được nhiều chuyên gia đưa ra bàn thảo tại Hội thảo chuyên đề "Vấn đề thẩm quyền trong tranh chấp chuỗi và thực tiễn tranh chấp tài chính" thuộc khuôn khổ Chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026) do Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Học viện Ngoại giao (DAV) và Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước (CELG), Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) tổ chức vào ngày 19/3/2026 tại 2 điểm cầu TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Theo PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC, từ năm 2024, tranh chấp tài chính đã nằm trong nhóm 5 lĩnh vực có số lượng vụ việc được thụ lý nhiều nhất tại. riêng năm 2025 ghi nhận xu hướng phát sinh hàng loạt tranh chấp có tính chất tương đồng. Hơn nữa, hàng năm, số lượng giao dịch tài chính luôn ở mức cao hoặc rất cao, được thực hiện qua các hình thức, nền tảng khác nhau, mức độ phức tạp của các giao dịch cũng ngày càng tăng.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa cho rằng, các giao dịch tài chính hiện nay thường có cấu trúc đa hợp đồng, nhiều chủ thể tham gia, khiến tranh chấp không còn đơn lẻ mà lan thành chuỗi có liên hệ chặt chẽ về pháp lý.

Trong bối cảnh đó, yếu tố thẩm quyền trở thành điểm then chốt. Theo ông Nghĩa, đây là nội dung mà hội đồng trọng tài phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đi vào giải quyết nội dung vụ việc. Khi các tranh chấp tương tự xuất hiện đồng thời, thẩm quyền thậm chí có thể trở thành công cụ để các bên khai thác như một chiến lược tố tụng, kéo dài thời gian xử lý.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch VIAC phát biểu tại Hội thảo.

Nhìn rộng hơn, sự tồn tại song song của nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp, từ tòa án đến trọng tài trong nước và quốc tế, đang tạo ra một bức tranh đa dạng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro. Nếu không có sự phân định rõ ràng, các quyết định khác nhau giữa các cơ quan có thể làm suy giảm tính nhất quán và hiệu quả của quá trình giải quyết tranh chấp.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC), vấn đề này càng trở nên cấp thiết. Ông Nguyễn Mạnh Đông, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao cho biết, với định hướng hình thành các trung tâm tài chính tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng cùng khung khổ pháp lý đặc thù, các giao dịch tài chính quy mô lớn, đặc biệt là các giao dịch có yếu tố nước ngoài và sự tham gia của nhiều định chế tài chính quốc tế được kỳ vọng sẽ gia tăng mạnh mẽ trong thời gian tới.

Ông Đông đánh giá xu hướng này không chỉ mở ra dư địa phát triển đáng kể cho thị trường tài chính mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm xử lý hiệu quả các tranh chấp phát sinh. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến lợi nhuận, mà còn đặc biệt chú trọng đến khả năng bảo đảm thực thi quyền và hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp khi rủi ro xảy ra.

Tại các trung tâm tài chính lớn như Dubai hay Singapore, cơ chế phân định thẩm quyền giữa các thiết chế giải quyết tranh chấp thường được thiết kế rõ ràng. Điều này cho phép các bên linh hoạt lựa chọn nhưng vẫn đảm bảo hạn chế xung đột.

Các chuyên gia tại Hội thảo cho rằng, sự đa dạng về cơ chế giải quyết tranh chấp là cần thiết, nhưng nếu thiếu thiết kế hợp lý, có thể dẫn đến việc cùng một vấn đề pháp lý được xử lý ở nhiều nơi khác nhau, kéo dài thời gian và gia tăng chi phí.

Từ thực tế hoạt động, Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc điều hành Công ty Luật ANVI cho biết, tranh chấp tài chính thường phức tạp hơn nhiều so với các lĩnh vực khác do liên quan đến nhiều quan hệ pháp lý và biến động nhanh của thị trường. Các giao dịch tài chính thường gắn với nhiều chủ thể, từ bên cho vay, bên vay đến bên bảo lãnh, tài sản bảo đảm, thậm chí cả các yếu tố quốc tế, khiến việc giải quyết tranh chấp đòi hỏi kinh nghiệm và sự hiểu biết sâu.

Luật sư Trương Thanh Đức cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thỏa thuận cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu. Nếu các bên xác định rõ trung tâm trọng tài, quy tắc và pháp luật áp dụng từ giai đoạn ký kết hợp đồng, quá trình xử lý khi phát sinh tranh chấp sẽ nhanh chóng và thuận lợi hơn rất nhiều, thay vì phải thương lượng lại trong bối cảnh xung đột.

Do vậy, một trong những khuyến nghị quan trọng được đưa ra là cần thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp song song với quá trình xây dựng cấu trúc giao dịch tài chính. Các chuyên gia cho rằng, trong các chuỗi giao dịch, mỗi hợp đồng thường có điều khoản riêng, dẫn đến nguy cơ xung đột về thẩm quyền. Việc thiếu thống nhất có thể khiến các tranh chấp liên quan bị xử lý rời rạc, thậm chí dẫn đến các phán quyết không nhất quán.

VIAC và Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước (CELG), Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác trong nghiên cứu, đào tạo và trao đổi chuyên gia.

Theo các chuyên gia, để kiểm soát rủi ro này, cần ưu tiên xây dựng các điều khoản trọng tài có tính thống nhất hoặc tương thích cao trong toàn bộ chuỗi hợp đồng, đồng thời quy định rõ phạm vi thẩm quyền và cơ chế ưu tiên áp dụng. Điều này giúp hạn chế xung đột giữa các cơ chế giải quyết tranh chấp và đảm bảo tính nhất quán của phán quyết.

Từ góc độ chính sách, TS. Trần Thị Tuấn Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước, Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh cho rằng, việc hoàn thiện khung khổ pháp luật về giải quyết tranh chấp cần được thúc đẩy theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế. Việc tham gia vào các sáng kiến liên quan đến Trung tâm Tài chính Quốc tế, bao gồm tư vấn chính sách và đào tạo nguồn nhân lực, sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một hệ sinh thái pháp lý và vận hành hiệu quả.

Liên quan đến vấn đề nhân lực, theo các chuyên gia, các cơ sở đào tạo đang từng bước điều chỉnh chương trình theo hướng tăng cường kỹ năng thực tiễn về giải quyết tranh chấp quốc tế, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế, thương mại và tài chính. Bởi trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, tranh chấp là điều khó tránh khỏi, do đó việc trang bị năng lực nhận diện, phòng ngừa và xử lý tranh chấp ngay từ giai đoạn đào tạo là yêu cầu cấp thiết. Qua đó góp phần hình thành nguồn nhân lực có khả năng thích ứng với môi trường pháp lý quốc tế, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình vận hành hiệu quả Trung tâm Tài chính quốc tế trong tương lai.