Khi doanh nghiệp không còn muốn “đưa nhau ra tòa”

Ông Lê Văn Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp.

Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo “Hòa giải thương mại: Góc nhìn từ các chuyên gia quốc tế và Việt Nam” diễn ra sáng 28/5/2026 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam và Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) tổ chức.

Bà Nguyễn Thị Mai, Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC cho rằng, hòa giải thương mại hiện không còn chỉ là cơ chế “bổ sung” trong hệ sinh thái giải quyết bất đồng giữa các doanh nghiệp. Hòa giải mang lại giá trị không chỉ ở việc giải quyết bất đồng mà còn ở khả năng giúp các bên kiểm soát xung đột, duy trì quan hệ hợp tác và tạo không gian cho đối thoại trong những thời điểm khó khăn nhất. Trong nhiều trường hợp, một giải pháp được các bên tự nguyện đồng thuận có thể mang lại hiệu quả bền vững hơn cả một phán quyết.

Theo giới chuyên gia pháp lý, khi hoạt động đầu tư, thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, doanh nghiệp không còn chỉ quan tâm tới việc “thắng - thua” sau cùng mà chú trọng nhiều hơn tới khả năng duy trì quan hệ kinh doanh, kiểm soát chi phí và hạn chế đứt gãy chuỗi hợp tác.

Đặc biệt trong các lĩnh vực có tính liên kết dài hạn như tài chính, ngân hàng, xây dựng, năng lượng, công nghệ hay đầu tư xuyên biên giới, việc các bên tiếp tục duy trì được quan hệ sau bất đồng đang trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng.

Ông Lê Văn Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp cho biết, hòa giải thương mại ngày càng được doanh nghiệp quan tâm nhờ những ưu điểm như tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian xử lý, bảo mật thông tin và duy trì mối quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài.

Đây cũng là định hướng đã được đặt ra từ Nghị quyết 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp và tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết 27-NQ/TW về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Sau gần 10 năm triển khai Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, hệ sinh thái hòa giải tại Việt Nam đã có bước phát triển đáng kể. Hiện Việt Nam có 16 trung tâm hòa giải độc lập, 8 trung tâm trọng tài có chức năng hòa giải với hơn 500 hòa giải viên thương mại đăng ký hoạt động, chủ yếu tập trung tại Hà Nội và TP.HCM. Riêng VMC hiện có 72 hòa giải viên và đã tiếp nhận 42 vụ việc, trong đó có cả những vụ việc phức tạp liên quan tới cơ quan nhà nước.

Theo ông Lê Văn Tuấn, số lượng vụ việc hòa giải thương mại tại Việt Nam đang tăng dần qua từng năm, đặc biệt sau giai đoạn Covid-19 khi nhiều trung tâm bắt đầu triển khai mô hình hòa giải trực tuyến. Riêng năm 2025, các tổ chức hòa giải thương mại đã tiếp nhận hơn 100 vụ việc.

VMC và Hiệp hội Hòa giải Thương mại Quảng Tây đã ký kết thỏa thuận hợp tác (MOU) tại Việt Nam.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, ông Kazuhiko Nishihara, Tổng Thư ký sáng lập Trung tâm Hòa giải Quốc tế Nhật Bản (JIMC-Kyoto) cho biết, Nhật Bản đã phát triển hệ thống hòa giải hơn 100 năm với hàng trăm nghìn vụ việc mỗi năm. Xu hướng hiện nay là tập trung vào lợi ích cốt lõi của các bên để tìm giải pháp cùng chấp nhận được thay vì đối đầu về lập trường pháp lý.

Trong khi đó, bà Pei Yin Yap, đại diện Trung tâm Hòa giải Quốc tế Singapore (SIMC), cho biết SIMC đã xử lý hơn 550 vụ việc với tổng giá trị vượt 31 tỷ USD, tỷ lệ hòa giải thành công đạt khoảng 65-70%. Các quốc gia tham gia Công ước Singapore hiện chiếm khoảng 57% GDP toàn cầu, cho thấy hòa giải đang ngày càng trở thành xu hướng chủ đạo trong giải quyết xung đột thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, so với tiềm năng và nhu cầu thực tế của nền kinh tế, hòa giải thương mại tại Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa phát triển. Một trong những hạn chế lớn hiện nay là nhận thức của doanh nghiệp về hòa giải còn chưa cao. Nhiều doanh nghiệp vẫn có xu hướng lựa chọn đưa vụ việc ra tòa hoặc trọng tài ngay từ đầu thay vì ưu tiên tìm kiếm giải pháp đồng thuận.

Bên cạnh đó, đội ngũ hòa giải viên có kinh nghiệm quốc tế và khả năng ngoại ngữ còn khá mỏng, trong khi cơ sở vật chất và năng lực vận hành của nhiều trung tâm hòa giải chưa đáp ứng yêu cầu của các vụ việc lớn, có yếu tố nước ngoài.

Theo đại diện Bộ Tư pháp, pháp luật hiện hành chủ yếu dựa trên nguyên tắc tự nguyện. Điều đó đồng nghĩa nếu một trong các bên không tiếp tục hợp tác thì vụ việc vẫn có thể phải chuyển sang tòa án hoặc trọng tài. Trong khi đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng cơ chế hỗ trợ mạnh hơn cho hòa giải thương mại như ưu đãi thuế, hỗ trợ thể chế hoặc có cả hệ thống tòa án và thẩm phán chuyên trách về hòa giải.

Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia đặt ra là khả năng Việt Nam tham gia Công ước Singapore về hòa giải thương mại - công ước quốc tế có hiệu lực từ năm 2020 nhằm thúc đẩy việc công nhận và thi hành các thỏa thuận hòa giải quốc tế. Theo ông Nguyễn Trung Nam, Phó Giám đốc VMC, Công ước này tạo nền tảng thúc đẩy công nhận và thi hành các thỏa thuận hòa giải quốc tế, tương tự vai trò của Công ước New York 1958 đối với trọng tài. Tại Việt Nam, giai đoạn 2018-2025, VMC đã tiếp nhận 42 vụ việc với tổng giá trị tranh chấp khoảng 13.000 tỷ đồng, trong đó tỷ lệ hòa giải thành đạt tới 91% và 100% các bên tự nguyện thi hành kết quả hòa giải.

Ngoài ra, việc tham gia sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế, giúp hệ thống pháp luật về hòa giải trọng tài của Việt Nam tương thích chuẩn mực thế giới, từ đó tạo môi trường đầu tư đa dạng, lành mạnh hơn.