Nền kinh tế mở cửa sâu hơn, doanh nghiệp cần “lá chắn” pháp lý vững hơn

Diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, quản trị rủi ro và giải quyết tranh chấp”.

Đi trên “thảm đỏ” nhưng bên dưới lại có “đinh”

Điều thu hút đông đảo doanh nghiệp, hiệp hội đầu tư nước ngoài và giới luật sư tới Diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, quản trị rủi ro và giải quyết tranh chấp” được tổ chức ngày 27/5/2026 trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 là những chuyển động cải cách thể chế đang tác động thế nào tới môi trường đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam.

Theo GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Việt Nam đang tiếp tục được nhìn nhận là điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực nhờ duy trì tăng trưởng ổn định, hội nhập sâu rộng và môi trường chính trị ổn định. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế hiện nay vẫn nằm ở thể chế, đặc biệt là pháp luật và quá trình thực thi pháp luật. Nếu muốn phát triển bền vững dựa trên thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, “luật chơi” phải đủ minh bạch, công bằng để doanh nghiệp có thể tiên liệu và kiểm soát rủi ro.

“Không ai muốn đầu tư, muốn trở thành đối tác của doanh nghiệp Việt Nam nếu họ đi trên tấm thảm đỏ nghênh đón để rồi vài bước sau mới biết dưới tấm thảm đó có đinh”, ông Hạnh nói.

Theo Chủ tịch VIAC, rủi ro pháp lý hiện không chỉ xuất hiện khi tranh chấp phát sinh mà đã hiện diện xuyên suốt vòng đời đầu tư, từ xây dựng mô hình kinh doanh, lựa chọn đối tác, đàm phán hợp đồng tới vận hành doanh nghiệp. Nhiều tranh chấp thực tế không xuất phát từ xung đột lợi ích mà do doanh nghiệp không nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý ngay từ đầu.

Các chuyên gia tham gia thảo luận tại Diễn đàn.

Chia sẻ thêm về vấn đề này, bà Natalie Fairlie, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Australia tại Việt Nam cho biết, có tới 49% doanh nghiệp Australia tại Việt Nam cho rằng họ gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin phục vụ hoạt động đầu tư, kinh doanh. Việt Nam đang thay đổi rất nhanh để cải thiện môi trường đầu tư, nhưng các quy định mới cần có lộ trình chuyển tiếp hợp lý để doanh nghiệp thích ứng thuận lợi hơn.

Tương tự, ông Seck Yee Chung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Singapore tại Việt Nam (SingCham) cho hay, các nhà đầu tư Singapore đánh giá cao tiềm năng tăng trưởng, lợi thế dân số và vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Hơn nữa, Việt Nam đang được truyền cảm hứng từ các mô hình trung tâm tài chính như Singapore, Dubai hay Hồng Kông để xây dựng trung tâm tài chính quốc tế và đây có thể xem là “sandbox lớn nhất” của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, ông Seck Yee Chung cũng cho rằng, Việt Nam cần đặc biệt quan tâm tới tính ổn định của chi phí đầu tư, nhất là giá thuê đất, gia hạn dự án và khả năng dự đoán chính sách trong dài hạn.

Cải cách thể chế mạnh chưa từng có

Đánh giá về những cải cách môi trường đầu tư, kinh doanh hiện nay, theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Việt Nam đang bước vào chu kỳ cải cách thể chế sâu rộng nhất nhiều năm qua.

Theo ông Tuấn, lần đầu tiên vấn đề an toàn pháp lý cho hoạt động kinh tế được nhấn mạnh ở cấp Bộ Chính trị thông qua hàng loạt nghị quyết lớn về phát triển kinh tế tư nhân, hội nhập quốc tế, đổi mới công tác xây dựng pháp luật và thúc đẩy khoa học công nghệ. Đáng chú ý, Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân đã đưa ra nhiều định hướng được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá rất tích cực như không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, cắt giảm ít nhất 30% điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI.

Trong khi đó, Nghị quyết 66-NQ/TW được ông Đậu Anh Tuấn gọi là “cuộc cách mạng tư duy lập pháp”, tạo không gian an toàn hơn cho hoạt động đầu tư, kinh doanh. Nhiều thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh được cắt giảm, điều chỉnh theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và đơn giản hóa thủ tục.

Dù vậy, theo ông Đậu Anh Tuấn, điều doanh nghiệp cần hiện nay không chỉ là tốc độ cải cách mà còn là tính ổn định và khả năng dự đoán chính sách. Khảo sát PCI 2025 cho thấy chỉ khoảng 6-8% doanh nghiệp cho biết có thể thường xuyên dự đoán được thay đổi chính sách; nhiều quy định có thời gian hiệu lực quá ngắn sau khi ban hành khiến doanh nghiệp khó xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Vũ Lê Bằng, Luật sư thành viên Nishimura & Asahi Việt Nam cho rằng, doanh nghiệp hiện phải đối mặt với rủi ro pháp lý ở mọi giai đoạn của vòng đời đầu tư. Một trong những rủi ro phổ biến là sự thiếu thống nhất giữa các loại giấy tờ pháp lý như giấy chứng nhận đầu tư, giấy đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, thỏa thuận cổ đông hay các phiên bản hợp đồng bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau, hoặc chưa điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Theo Luật sư Vũ Lê Bằng, chiến lược tốt nhất với doanh nghiệp là chuẩn bị cho tranh chấp trước khi tranh chấp phát sinh. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống quản trị pháp lý, lưu trữ chứng cứ, kiểm soát hợp đồng và chủ động lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp. Trong bối cảnh đó, các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài thương mại, hòa giải đang được cộng đồng doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn.

Theo khảo sát quốc tế được dẫn tại diễn đàn, 48% doanh nghiệp ưu tiên kết hợp trọng tài và giải quyết tranh chấp ngoài tòa án trong các tranh chấp quốc tế nhờ tính linh hoạt, bảo mật và khả năng duy trì quan hệ kinh doanh. Riêng tại Việt Nam, số vụ tranh chấp tại VIAC có liên quan đến FDI và nhà đầu tư nước ngoài đã chiếm tới 48,5% tổng số vụ trong năm 2025. Điều này phản ánh xu hướng doanh nghiệp quốc tế ngày càng coi trọng các cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, trung lập và có khả năng thi hành quốc tế.

Có thể thấy, trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư hiện nay, ưu đãi thuế hay chi phí lao động không còn là yếu tố duy nhất quyết định sức hấp dẫn của một nền kinh tế. Một môi trường pháp lý minh bạch, có khả năng dự đoán cùng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả đang dần trở thành “hạ tầng mềm” quan trọng để giữ chân nhà đầu tư dài hạn.