Nền kinh tế vượt 500 tỷ USD đòi hỏi giải quyết tranh chấp thương mại đổi khác

Các chuyên gia tham gia thảo luận tại Hội thảo.

Sự gia tăng của các hàng rào thương mại và rủi ro pháp lý

Đây là nội dung được nhiều chuyên gia, cơ quan quản lý và tổ chức trọng tài nhấn mạnh tại Hội thảo “Giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động - Các xu hướng và định vị vai trò của Việt Nam” diễn ra sáng 26/5/2026 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026).

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn kiến trúc thương mại toàn cầu được định hình lại mạnh mẽ dưới tác động của cạnh tranh địa chính trị, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và sự trỗi dậy của công nghệ. Toàn cầu hóa thương mại đang chuyển từ mô hình “phẳng” sang trạng thái khu vực hóa dựa trên quan hệ địa chính trị và liên kết chiến lược, kéo theo môi trường cạnh tranh khốc liệt hơn cùng sự gia tăng của các hàng rào thương mại và rủi ro pháp lý.

Theo Chủ tịch VIAC, thế giới hiện nay không còn nhìn nhận giải quyết tranh chấp là “khâu cuối” của hoạt động đầu tư, kinh doanh mà đã trở thành “chìa khóa giải phóng nguồn lực”, là yếu tố phản ánh năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC.

Liên quan tới xu hướng vận động của trọng tài thương mại quốc tế, ông Christopher Wing To, chuyên gia độc lập, trọng tài viên, hòa giải viên và người phán xử cho biết, thời gian gần đây nhiều trung tâm trọng tài quốc tế ghi nhận số lượng vụ việc tăng mạnh, đặc biệt ở các lĩnh vực năng lượng, hàng hải, xây dựng hay hạ tầng - những ngành có giá trị đầu tư lớn và chịu tác động mạnh từ biến động chính sách toàn cầu. Sự gia tăng tranh chấp là điều khó tránh khỏi trong bối cảnh nhiều quốc gia liên tục điều chỉnh chính sách thương mại, đầu tư và chuyển đổi năng lượng.

Trong bối cảnh đó, trọng tài thương mại và các phương thức ADR ngày càng được doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế ưu tiên nhờ tính linh hoạt, chuyên môn hóa, bảo mật và khả năng xử lý hiệu quả các tranh chấp xuyên biên giới.

Đáng chú ý, GS.TS. Lê Hồng Hạnh cho biết, Việt Nam hiện đang đứng ở trung tâm của nhiều chuyển động thương mại mới, với nền kinh tế đã vượt mốc 500 tỷ USD và triển vọng tăng trưởng thuộc hàng năng động nhất châu Á.

Tuy nhiên, cùng với làn sóng đầu tư nước ngoài và sự mở rộng chiều sâu của quan hệ thương mại quốc tế, các tranh chấp thương mại cũng gia tăng nhanh cả về số lượng lẫn độ phức tạp, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ chế giải quyết tranh chấp.

Theo Chủ tịch VIAC, cạnh tranh giữa các quốc gia trong lĩnh vực trọng tài và ADR hiện không còn chỉ nằm ở khuôn khổ pháp luật, mà còn phụ thuộc vào mức độ thân thiện của môi trường pháp lý, chất lượng đội ngũ hành nghề và đặc biệt là sự đồng hành của hệ thống tư pháp.

Nâng chuẩn trọng tài thương mại

Những năm gần đây, cùng với các chính sách thúc đẩy kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển trọng tài thương mại và các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án nhằm giải quyết nhanh, hiệu quả và công bằng các tranh chấp thương mại, đầu tư.

Việt Nam muốn thành “điểm đến” giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế

Chia sẻ về quản lý nhà nước, ông Bạch Quốc An, Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế, Bộ Tư pháp cho rằng, hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và ADR tại Việt Nam đang bước vào thời điểm chín muồi để bứt tốc khi hội tụ đủ các yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”.

Về “thiên thời”, đó là thể chế pháp luật về trọng tài và ADR đang được hoàn thiện nhanh hơn trong những năm gần đây. Từ Nghị quyết 49-NQ/TW về cải cách tư pháp năm 2005 đến Nghị quyết 27-NQ/TW năm 2022 về xây dựng Nhà nước pháp quyền và đặc biệt là Nghị quyết 66-NQ/TW năm 2025 về đổi mới công tác xây dựng, thi hành pháp luật đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Hiện nay, Việt Nam cũng đang nghiên cứu sửa đổi Luật Trọng tài thương mại 2010 nhằm tháo gỡ các nút thắt thực tiễn. Đặc biệt, việc giới thiệu Quy tắc Tố tụng trọng tài VIAC 2026 mới đây là minh chứng cho thấy thể chế đang chuyển mình mạnh mẽ để bắt kịp hơi thở thị trường.

Ngoài ra, một bước tiến đáng chú ý khác là việc Quốc hội ban hành cơ chế đặc thù cho Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam và Chính phủ ban hành Nghị định 328/2025/NĐ-CP về Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế. Cơ chế cho phép các bên tranh chấp được thỏa thuận từ bỏ quyền yêu cầu tòa án hủy phán quyết trọng tài cho thấy Việt Nam đang tiếp cận gần hơn với tư duy của các trung tâm trọng tài quốc tế hiện đại.

Về “địa lợi”, Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế cho rằng, Việt Nam đang có lợi thế lớn khi tiếp tục duy trì dòng vốn FDI tích cực, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, logistics, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng và kinh tế số. Việc ngày càng nhiều tập đoàn đa quốc gia mở rộng hoạt động tại Việt Nam không chỉ cho thấy niềm tin của nhà đầu tư quốc tế mà còn đồng nghĩa nguy cơ phát sinh tranh chấp đầu tư quốc tế sẽ tăng nhanh hơn trong thời gian tới.

Theo ông Bạch Quốc An, trong bối cảnh đó, doanh nghiệp đang dần chuyển sang ưu tiên sử dụng trọng tài và ADR nhờ tính linh hoạt, bảo mật, trung lập quốc tế và tiết kiệm thời gian hơn so với tố tụng tại tòa án.

Về “nhân hòa”, Vụ trưởng Vụ Luật pháp quốc tế cho biết, đến năm 2024, Việt Nam đã có hơn 700 trọng tài viên, bao gồm cả trọng tài viên trong nước và quốc tế, cùng hơn 100 hòa giải viên thương mại vụ việc đăng ký hoạt động trên toàn quốc, không chỉ am hiểu pháp luật trong nước mà còn tham gia sâu vào các vụ kiện quốc tế phức tạp.

Ngoài ra, trao đổi tại hội thảo, các diễn giả đều nhận định, Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội thuận lợi để trở thành một điểm đến hấp dẫn cho hoạt động giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế, nhưng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao chất lượng đội ngũ trọng tài viên và luật sư, cũng như tăng cường tính chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả trong hoạt động tố tụng trọng tài.

Trong khuôn khổ hội thảo, VIAC cũng ký kết thoả thuận hợp tác với nhiều tổ chức trọng tài quốc tế như Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC), Hội đồng Trọng tài Thương mại Hàn Quốc (KCAB) vàTrung tâm Trọng tài Quốc tế Myanmar (MIAC). Hoạt động này tiếp tục khẳng định nỗ lực thúc đẩy kết nối với cộng đồng trọng tài khu vực và quốc tế, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.