Doanh nghiệp cần lưu ý những loại tranh chấp thương mại quốc tế mới

Tranh chấp thương mại quốc tế không còn xuất phát từ hành vi vi phạm hợp đồng mà gắn với rủi ro chuỗi cung ứng, tuân thủ, tái cấu trúc tài chính và khả năng thực thi phán quyết. Ảnh: Internet.

Tranh chấp thương mại quốc tế đang thay đổi về bản chất

Tuy nhiên, thực tiễn thương mại quốc tế trong vài năm gần đây cho thấy bản chất của tranh chấp xuyên biên giới đang thay đổi rất nhanh, thậm chí nhanh hơn khả năng chuẩn bị và thích ứng của nhiều doanh nghiệp.

Theo Luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, ngày càng nhiều tranh chấp không còn đơn thuần là tranh chấp vi phạm hợp đồng mà thực chất là tranh chấp về phân bổ rủi ro trong một thế giới thương mại đầy biến động.

Những yếu tố như địa chính trị, chiến tranh thương mại, xung đột khu vực, các biện pháp trừng phạt quốc tế, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động tỷ giá, khủng hoảng logistics, áp lực tái cấu trúc nợ hay xu hướng dịch chuyển sản xuất toàn cầu đang tác động trực tiếp đến khả năng thực hiện các cam kết thương mại.

Điều đáng chú ý là trong nhiều trường hợp, các bên không cố ý vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Tranh chấp phát sinh đơn giản bởi nền tảng kinh tế và thương mại của giao dịch đã thay đổi quá nhanh so với thời điểm các bên ký kết.

Luật sư Bùi Văn Thành "Ngày càng nhiều tranh chấp không còn đơn thuần là tranh chấp vi phạm hợp đồng mà thực chất là tranh chấp về phân bổ rủi ro trong một thế giới thương mại đầy biến động. Những yếu tố như địa chính trị, chiến tranh thương mại, xung đột khu vực, các biện pháp trừng phạt quốc tế, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động tỷ giá, khủng hoảng logistics, áp lực tái cấu trúc nợ hay xu hướng dịch chuyển sản xuất toàn cầu đang tác động trực tiếp đến khả năng thực hiện các cam kết thương mại". (Luật sư Bùi Văn Thành, Trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam).

Khi hợp đồng được ký kết, chi phí vận tải có thể đang ở mức thấp, chuỗi cung ứng vận hành ổn định, dòng vốn quốc tế thuận lợi và hoạt động logistics diễn ra bình thường. Tuy nhiên chỉ sau một thời gian ngắn, toàn bộ cấu trúc giao dịch có thể bị ảnh hưởng lớn bởi việc tăng mạnh chi phí vận chuyển, biến động tỷ giá, kiểm soát xuất khẩu công nghệ hoặc sự gián đoạn của chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Ngày càng nhiều tranh chấp hiện đại thực chất không còn là tranh chấp về thiện chí thực hiện hợp đồng mà là tranh chấp về khả năng phân bổ rủi ro giữa các bên trong điều kiện thị trường biến động mạnh”, Luật sư Bùi Văn Thành nhận định.

Cũng theo ông Thành, các tranh chấp liên quan đến sự kiện bất khả kháng (force majeure) và hoàn cảnh thay đổi cơ bản (hardship) đang xuất hiện với tần suất ngày càng lớn.

Tuy nhiên, khác với cách hiểu truyền thống, các sự kiện này ngày càng phức tạp hơn. Nhiều câu hỏi pháp lý mới đang được đặt ra như: liệu lệnh trừng phạt của một quốc gia nhưng ảnh hưởng tới hoạt động thương mại toàn cầu có được coi là bất khả kháng; việc ngân hàng từ chối thanh toán vì lý do tuân thủ có làm phát sinh miễn trừ trách nhiệm; hay việc chi phí logistics, giá dầu, giá vàng hoặc giá vật liệu xây dựng tăng đột biến có đủ để cấu thành hoàn cảnh thay đổi cơ bản hay không.

Theo ông Thành, điều này cho thấy việc soạn thảo hợp đồng quốc tế hiện nay không còn đơn thuần là bài toán “viết chặt chẽ”, mà đã trở thành bài toán thiết kế cơ chế phân bổ rủi ro phù hợp với môi trường thương mại nhiều biến động. Doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “soạn thảo hợp đồng chặt chẽ” sang tư duy “thiết kế cấu trúc quản trị rủi ro” trong hợp đồng.

Tranh chấp ngày càng gắn với quản trị và tái cấu trúc doanh nghiệp

Một xu hướng đáng chú ý khác là nhiều tranh chấp thương mại quốc tế lớn hiện nay không bắt nguồn từ một giao dịch thương mại đơn lẻ mà xuất phát từ sự đổ vỡ của cấu trúc quản trị doanh nghiệp và áp lực tái cấu trúc tài chính.

Theo Luật sư Bùi Văn Thành, trong giai đoạn thị trường tăng trưởng, nhiều vấn đề về quản trị có thể bị che lấp bởi dòng tiền, định giá tài sản hoặc khả năng huy động vốn. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp đối mặt với áp lực thanh khoản hoặc phải tái cấu trúc nợ, cấu trúc quyền lực thực sự mới dần lộ diện.

Khi đó, tranh chấp không còn chỉ là câu chuyện giao hàng hay thanh toán mà có thể chuyển thành tranh chấp giữa cổ đông và chủ nợ; tranh chấp về quyền kiểm soát doanh nghiệp; tranh chấp liên quan đến các cam kết tài chính; tranh chấp về chủ sở hữu hưởng lợi hoặc quyền ưu tiên đối với tài sản.

Theo ông Thành, áp lực tái cấu trúc của thị trường trái phiếu bất động sản trong khu vực thời gian qua cho thấy khủng hoảng nợ không còn đơn thuần là vấn đề tài chính mà thực chất là khủng hoảng của cấu trúc quyền lực doanh nghiệp.

“Trong bối cảnh đó, tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng mang màu sắc của tranh chấp quản trị, tranh chấp tái cấu trúc và tranh chấp kiểm soát doanh nghiệp nhiều hơn là tranh chấp hợp đồng”, ông Thành cho biết.

Doanh nghiệp cần nhìn giao dịch như một chuỗi rủi ro

Theo Luật sư Bùi Văn Thành, một trong những thay đổi lớn nhất của thương mại toàn cầu hiện nay là sự phức tạp ngày càng tăng của chuỗi cung ứng quốc tế.

Một giao dịch thương mại hiện đại không còn giới hạn trong quan hệ giữa bên mua và bên bán. Đằng sau một hợp đồng mua bán có thể là cả một mạng lưới pháp lý và tài chính phức tạp với nhiều chủ thể tham gia.

Chính điều này khiến tranh chấp quốc tế ngày càng trở nên đa tầng luật điều chỉnh, đa tầng hợp đồng và đa lớp quyền lợi. Trong nhiều trường hợp, chỉ một sự cố tại một mắt xích nhỏ của chuỗi cung ứng cũng có thể kích hoạt hàng loạt tranh chấp liên quan đến tài chính, bảo hiểm, tuân thủ, lệnh trừng phạt hoặc khả năng thực thi.

Theo ông Thành, doanh nghiệp không nên tiếp tục nhìn giao dịch theo logic “một hợp đồng đơn lẻ” mà cần nhìn theo logic “chuỗi rủi ro”.

Bên cạnh đó, vấn đề chủ sở hữu hưởng lợi và các lệnh trừng phạt quốc tế đang trở thành vùng rủi ro đặc biệt nhạy cảm.

Trong nhiều tranh chấp hiện đại, câu hỏi trung tâm không còn là chủ thể nào ký hợp đồng mà là ai thực sự kiểm soát giao dịch và ai là chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều giao dịch quốc tế có thể bị ảnh hưởng bởi các biện pháp trừng phạt hoặc rà soát tuân thủ, ngay cả khi các bên tham gia hợp đồng không trực tiếp nằm trong danh sách bị trừng phạt.

Không ít giao dịch quốc tế bị đình trệ không phải vì phát sinh tranh chấp thương mại trực tiếp mà vì ngân hàng trung gian từ chối thanh toán, đơn vị vận chuyển từ chối thực hiện dịch vụ hoặc bộ phận tuân thủ của đối tác đánh giá giao dịch có rủi ro liên quan đến lệnh trừng phạt.

“Đây là loại tranh chấp rất mới mà doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt lưu ý khi tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Thành nhấn mạnh.

Theo ông, thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quốc tế hiện nay cho thấy doanh nghiệp ngày càng quan tâm đến khả năng bảo toàn tài sản tranh chấp, biện pháp khẩn cấp tạm thời, bảo mật dữ liệu và đặc biệt là khả năng thi hành phán quyết.

Trong bối cảnh cấu trúc sở hữu ngày càng phức tạp, tài sản có thể nằm tại nhiều pháp vực khác nhau và doanh nghiệp vận hành thông qua nhiều lớp pháp nhân, mục tiêu không còn đơn thuần là “thắng kiện”.

Điều quan trọng hơn là có xác định được tài sản hay không, có thi hành được phán quyết hay không và cấu trúc giao dịch ban đầu có đủ khả năng bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp khi tranh chấp phát sinh hay không.

Theo Luật sư Bùi Văn Thành, chiến lược giải quyết tranh chấp hiện đại cần được thiết kế ngay từ giai đoạn đàm phán và cấu trúc giao dịch thay vì chỉ bắt đầu khi tranh chấp đã xảy ra.

“Trong kỷ nguyên thương mại toàn cầu biến động sâu sắc hiện nay, năng lực quản trị rủi ro và khả năng dự đoán tranh chấp sẽ trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế”, ông Thành khuyến nghị.