Chính sách nhiều, vì sao doanh nghiệp vẫn “sợ” tiếp cận?

Chính sách cần được nhìn qua khả năng chuyển hóa thành lợi ích thực tế cho doanh nghiệp

Một triệu doanh nghiệp trước mục tiêu 5 triệu chủ thể kinh doanh

Bức tranh doanh nghiệp Việt Nam đang đặt ra một nghịch lý đáng chú ý. Tinh thần khởi nghiệp ngày càng mạnh, số chủ thể gia nhập thị trường liên tục được bổ sung, song quy mô khu vực doanh nghiệp vẫn khá khiêm tốn so với nhiều nền kinh tế. Đằng sau khoảng cách về số lượng còn là bài toán sức bền, năng lực quản trị, khả năng lớn lên của doanh nghiệp.

Tại Hội thảo Giới thiệu chính sách địa phương thu hút nhà đầu tư, chuyên gia cố vấn, doanh nhân khoa học, công nghệ, doanh nhân khởi nghiệp sáng tạo, TS. Đinh Việt Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Khởi nghiệp quốc gia, cho biết Trung Quốc có 58 triệu doanh nghiệp, Mỹ có 36 triệu, Hàn Quốc đạt 7,7 triệu, Nhật Bản có 2,5 triệu. Singapore với khoảng 6 triệu dân sở hữu 371.000 doanh nghiệp. Trong khi đó, Việt Nam hiện có khoảng 1 triệu doanh nghiệp sau 40 năm đổi mới.

Khoảng cách trên càng đáng chú ý khi Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp đặt mục tiêu phát triển 5 triệu chủ thể kinh doanh. Để tiến tới quy mô này, Việt Nam cần thêm hàng triệu chủ thể mới, đồng thời tạo điều kiện để những doanh nghiệp đã gia nhập thị trường duy trì hoạt động, tích lũy nguồn lực, mở rộng sản xuất, từng bước nâng cấp năng lực cạnh tranh.

TS. Đinh Việt Hòa Chủ tịch Hiệp hội Khởi nghiệp quốc gia.

Theo số liệu TS. Đinh Việt Hòa nêu, năm 2025 cả nước có 195.000 doanh nghiệp thành lập mới, trong khi 227.000 doanh nghiệp đóng cửa. Trong 10 tháng đầu năm 2026, khoảng 148.000 doanh nghiệp gia nhập thị trường, song số đóng cửa lên tới 180.000, tiếp tục cho thấy áp lực lớn đối với khu vực doanh nghiệp.

Những con số ấy cho thấy gia tăng lượng doanh nghiệp đăng ký mới chưa đủ tạo nên một khu vực kinh tế mạnh. Quan trọng hơn là khả năng sống sót, tích lũy vốn, mở rộng thị trường, nâng cấp công nghệ, xây dựng bộ máy quản trị. Nếu doanh nghiệp liên tục gia nhập rồi nhanh chóng rút lui, nguồn lực xã hội dành cho khởi nghiệp khó chuyển hóa thành năng lực sản xuất bền vững.

Kết quả khảo sát 1.736 chủ thể kinh doanh được TS. Đinh Việt Hòa dẫn tại hội thảo cho thấy 92% nhà sáng lập chưa từng học quản trị kinh doanh trước khi thành lập doanh nghiệp. Có tới 88,9% đánh giá việc tổ chức chương trình đào tạo quản trị dành cho nhà sáng lập là rất cấp thiết.

Trong môi trường cạnh tranh hiện nay, một ý tưởng tốt hay sản phẩm có tiềm năng mới là điểm khởi đầu. Người sáng lập còn phải xử lý hàng loạt vấn đề liên quan tới tài chính, thuế, nhân sự, marketing, chiến lược, thị trường, tổ chức bộ máy. Khi một mắt xích yếu đi, sức khỏe toàn doanh nghiệp có thể bị ảnh hưởng, nhất là ở giai đoạn đầu còn thiếu nguồn lực.

Theo TS. Đinh Việt Hòa, trên 99% doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn do đội ngũ nhà sáng lập ban đầu trực tiếp điều hành, chưa thực hiện thành công quá trình chuyển giao cho thế hệ tiếp nối. Mô hình phụ thuộc lớn vào cá nhân người sáng lập dễ trở thành giới hạn khi doanh nghiệp bước sang giai đoạn mở rộng.

Bài toán hướng tới 5 triệu chủ thể kinh doanh, do đó, cần được nhìn rộng hơn mục tiêu gia tăng số lượng. Việt Nam cần tạo ra một hệ sinh thái giúp doanh nghiệp sống lâu hơn, trưởng thành nhanh hơn, quản trị tốt hơn. Khi sức khỏe của từng doanh nghiệp được cải thiện, sự gia tăng về số lượng mới có thể chuyển thành sức mạnh thực chất của khu vực kinh tế.

Chính sách nhiều nhưng doanh nghiệp vẫn “sợ” tiếp cận

Bên cạnh hạn chế nội tại, một điểm nghẽn khác đang cản trở quá trình lớn lên của doanh nghiệp là khả năng tiếp cận chính sách. Những năm gần đây, nhiều cơ chế hỗ trợ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp đã được ban hành. Một số địa phương cũng xây dựng chính sách đặc thù nhằm tạo thêm nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư, nghiên cứu, đổi mới công nghệ.

Ông Hoàng Ngọc Nhân, Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Ninh Bình đã đưa ra nhiều cơ chế đặc thù, vượt trội. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách được ban hành với khả năng tiếp cận, thụ hưởng thực tế của cộng đồng doanh nghiệp vẫn còn khá xa.

Phân tích Bộ chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), ông Nhân cho rằng vấn đề về thể chế của Việt Nam liên quan đáng kể tới năng lực thực thi chính sách. Điều doanh nghiệp cần sau khi một cơ chế được ban hành là hướng dẫn rõ ràng, quy trình dễ tiếp cận, đầu mối giải đáp cụ thể, qua đó giúp các chính sách ưu đãi thực sự đi vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Thực tế này được phản ánh khá rõ qua cộng đồng doanh nghiệp khoa học, công nghệ. Bà Nguyễn Thị Hương Liên, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết nhiều doanh nghiệp nhỏ, vừa vẫn mang tâm lý “sợ sai”, đặc biệt lo ngại rủi ro xử phạt thuế khi tiếp cận, sử dụng các cơ chế ưu đãi dành cho hoạt động khoa học, công nghệ.

Nỗi lo ấy xuất hiện ngay ở những nghiệp vụ cụ thể. Doanh nghiệp có thể lúng túng khi hạch toán chi phí nghiên cứu, phân bổ tiền lương, xác định quỹ thời gian của nhân sự tham gia đề tài khoa học, công nghệ, chuẩn bị hồ sơ giải trình khi cơ quan thuế kiểm tra. Khi chưa hiểu đầy đủ quy định, lựa chọn an toàn của nhiều doanh nghiệp là đứng ngoài chính sách.

Một rào cản khác nằm ở việc doanh nghiệp chưa biết tìm câu trả lời ở đâu khi gặp vướng mắc. Hệ thống nghị định, thông tư, hướng dẫn chuyên ngành khá lớn, trong khi doanh nghiệp nhỏ thường thiếu bộ phận pháp chế chuyên sâu. TS. Đinh Việt Hòa nhận định nhiều doanh nghiệp thậm chí chưa xác định được bản thân thuộc nhóm đối tượng nào, được hưởng những cơ chế ưu đãi nào.

Khi doanh nghiệp phải bỏ quá nhiều thời gian để tìm hiểu một chính sách, chi phí tiếp cận ưu đãi sẽ tăng lên. Nếu đi kèm nỗi lo sai thủ tục, sai cách hạch toán hoặc phát sinh nghĩa vụ thuế, sức hấp dẫn của cơ chế hỗ trợ tiếp tục suy giảm. Chính sách dù dành nguồn lực lớn vẫn khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu người thụ hưởng e ngại bước vào.

Để tháo gỡ nút thắt này, Hiệp hội Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ Việt Nam đề xuất thành lập nhóm công tác kết nối chuyên viên Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, đại diện các Sở Khoa học và Công nghệ địa phương, lãnh đạo hiệp hội. Nhóm sẽ đóng vai trò đầu mối phản ứng nhanh, hỗ trợ doanh nghiệp xử lý vướng mắc ngay tại địa bàn hoạt động.

Một giải pháp khác là vận hành nền tảng số tập hợp các câu hỏi thường gặp cùng nội dung trả lời đã được cán bộ chuyên môn thẩm định. Theo VST, nền tảng phối hợp triển khai với chuyên viên của Cục, Công ty Simax đã hoàn thiện khoảng 70% khối lượng công việc. Hệ thống hướng tới giúp doanh nghiệp tra cứu chính sách khoa học, công nghệ thuận tiện, nhanh chóng hơn.

Nền tảng còn được định hướng tích hợp danh mục sáng chế, công trình nghiên cứu, tạo cầu nối giữa nhà khoa học với doanh nghiệp có nhu cầu nhận chuyển giao công nghệ. Nếu vận hành hiệu quả, đây có thể trở thành một kênh hỗ trợ giúp doanh nghiệp vừa tìm hiểu chính sách, vừa tiếp cận tri thức, công nghệ phù hợp với nhu cầu sản xuất, qua đó giảm chi phí tìm kiếm thông tin.

Song song với cải thiện khả năng tiếp cận chính sách, các chương trình đào tạo quản trị cần được thiết kế sát từng giai đoạn phát triển. Doanh nghiệp khởi sự cần kiến thức về thuế, pháp lý, tài chính, thị trường. Khi mở rộng quy mô, nhu cầu chuyển sang tổ chức bộ máy, quản trị nhân sự, huy động vốn, kiểm soát rủi ro, xây dựng chiến lược, chuẩn bị đội ngũ kế cận.

Mục tiêu 5 triệu chủ thể kinh doanh sẽ mang ý nghĩa lớn hơn khi đi cùng một hệ sinh thái đủ sức nuôi dưỡng doanh nghiệp trưởng thành. Chính sách dễ hiểu, thủ tục dễ thực hiện, đầu mối hỗ trợ dễ tìm, cơ chế cảnh báo sớm hiệu quả có thể giúp giảm tâm lý “sợ sai”, tạo thêm niềm tin để doanh nghiệp chủ động tiếp cận nguồn lực phục vụ phát triển.