Lê Minh Anh
Vụ Hợp tác quốc tế- Bộ Khoa học và Công nghệ
Email: leminhanh20072000@gmail.com
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong thương mại quốc tế, các biện pháp phòng vệ thương mại là công cụ quan trọng được nhiều quốc gia sử dụng nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước sức ép từ hàng hóa nhập khẩu. Các biện pháp phòng vệ thương mại không chỉ được sử dụng nhằm bảo vệ các ngành sản xuất trong nước mà còn gắn với mục tiêu tái cấu trúc chuỗi cung ứng, bảo đảm an ninh kinh tế và thực thi các ưu tiên chính sách quốc gia. Trong số đó, Hoa Kỳ là một trong những quốc gia áp dụng các biện pháp này với tần suất cao và phạm vi rộng, đồng thời có hệ thống pháp lý và cơ chế thực thi tương đối hoàn chỉnh. Thực tiễn cho thấy, các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ của Hoa Kỳ ngày càng có phạm vi tác động rộng hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu như Việt Nam. Đối với Việt Nam, Hoa Kỳ không chỉ là thị trường xuất khẩu lớn mà còn là đối tác thường xuyên khởi xướng các vụ điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu.
Trong những năm gần đây, nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thép, gỗ, thủy sản, dệt may hay sản phẩm năng lượng tái tạo đã và đang đối mặt với nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại ngày càng lớn. Các vụ việc này không chỉ làm phát sinh chi phí tuân thủ, rủi ro pháp lý và áp lực cạnh tranh đối với doanh nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến khả năng duy trì thị phần, ổn định chuỗi cung ứng xuất khẩu và năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế. Xu hướng mở rộng điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và điều tra liên quan đến xuất xứ hàng hóa đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong việc nâng cao năng lực cảnh báo sớm và hoàn thiện cơ chế ứng phó phù hợp.
Trên cơ sở đó, việc phân tích thực trạng áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Việt Nam có ý nghĩa cần thiết nhằm nhận diện rõ hơn những thách thức và định hướng về giải pháp ứng phó cho các doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong bối cảnh hiện nay.
KHÁI QUÁT VỀ CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI CỦA HOA KỲ
Theo Văn phòng Đại diện thương mại Hoa Kỳ, các biện pháp phòng vệ thương mại được hiểu là những công cụ chính sách do quốc gia nhập khẩu áp dụng nhằm ứng phó với các hành vi thương mại không công bằng hoặc sự gia tăng đáng kể khối lượng hàng hóa nhập khẩu, bao gồm: trợ cấp của chính phủ nước xuất khẩu (dẫn đến việc áp dụng thuế chống trợ cấp), hành vi bán hàng với giá thấp hơn giá trị thông thường (dẫn đến biện pháp chống bán phá giá), và tình trạng gia tăng nhập khẩu gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất trong nước (dẫn đến việc áp dụng biện pháp tự vệ). Trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), 3 lĩnh vực này được điều chỉnh bởi các hiệp định chuyên biệt, bao gồm: Hiệp định về Trợ cấp và Các biện pháp đối kháng (Agreement on Subsidies and Countervailing Measures - SCM Agreement), Hiệp định về Thực thi Điều VI của Hiệp định Chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) 1994 (Agreement on Implementation of Article VI of GATT 1994 - the Anti-dumping Agreement), và Hiệp định về Các biện pháp tự vệ (Agreement on Safeguards) (Office of the United States Trade Representative, n.d).
Hoa Kỳ là một trong những quốc gia sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại một cách thường xuyên và có hệ thống nhất trên thế giới. Hệ thống pháp lý và thể chế thực thi của Hoa Kỳ trong lĩnh vực này được xây dựng tương đối phức tạp, với sự tham gia của nhiều cơ quan khác nhau, trong đó Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) chịu trách nhiệm xác định hành vi bán phá giá và trợ cấp, trong khi Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (USITC) đánh giá mức độ thiệt hại đối với ngành sản xuất trong nước. Việc áp dụng các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp chỉ được thực hiện khi cả hai điều kiện về hành vi không công bằng và thiệt hại đáng kể được xác lập thông qua các cuộc điều tra chính thức (U.S. Department of Commerce, n.d).
Bên cạnh đó, Hoa Kỳ cũng áp dụng biện pháp tự vệ trong những trường hợp lượng hàng hóa nhập khẩu gia tăng đột biến gây tổn hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất nội địa, bất kể có hay không hành vi thương mại không công bằng. Đáng chú ý, hệ thống pháp luật của Hoa Kỳ còn cho phép tiến hành các cuộc điều tra liên quan đến hành vi lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại, nhằm ngăn chặn việc doanh nghiệp nước ngoài tìm cách thay đổi nguồn gốc xuất xứ hoặc điều chỉnh quy trình sản xuất để né tránh các biện pháp đã được áp dụng. Điều này cho thấy cách tiếp cận của Hoa Kỳ không chỉ dừng lại ở việc xử lý các hành vi vi phạm trực tiếp mà còn mở rộng sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng liên quan.
Ngoài ra, trong các vụ việc chống bán phá giá, Hoa Kỳ áp dụng cách tiếp cận riêng đối với các quốc gia bị coi là nền kinh tế phi thị trường, theo đó sử dụng phương pháp quốc gia thay thế để xác định giá trị thông thường của sản phẩm. Cách tính này thường dẫn đến biên độ phá giá cao hơn so với phương pháp thông thường, qua đó làm gia tăng mức thuế áp dụng đối với hàng hóa nhập khẩu. Với khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, quy trình điều tra chi tiết và phạm vi áp dụng ngày càng mở rộng, các biện pháp phòng vệ thương mại đã trở thành một công cụ quan trọng trong chính sách thương mại của Hoa Kỳ, không chỉ nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước mà còn phục vụ các mục tiêu rộng hơn liên quan đến điều tiết thương mại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng.
Luật chống bán phá giá của Hoa Kỳ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống pháp luật thương mại nhằm ngăn chặn các hành vi bán phá giá của doanh nghiệp nước ngoài vào thị trường quốc gia này. Luật này quy định các biện pháp đối phó đối với hàng hóa nhập khẩu được bán tại thị trường Hoa Kỳ với giá thấp hơn giá trị công bằng thông thường, từ đó gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước. Mục tiêu chính của các biện pháp chống bán phá giá mà chính phủ Hoa Kỳ thực thi là bảo vệ các nhà sản xuất nội địa khỏi cạnh tranh giá không công bằng, đảm bảo rằng các sản phẩm nhập khẩu không được bán phá giá và gây tổn hại cho nền sản xuất trong nước. Trong thực tế áp dụng, mặc dù pháp luật cho phép sử dụng các công cụ khác nhau như cam kết giá, việc áp thuế chống bán phá giá là biện pháp thường xuyên được sử dụng nhất, khiến cho biện pháp này có tính chất giống như thuế bảo hộ hơn là một biện pháp phi thuế quan.
Mục tiêu của các biện pháp phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ là bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước sự cạnh tranh không công bằng từ hàng hóa nhập khẩu. Các biện pháp này bao gồm chống bán phá giá và chống trợ cấp, nhằm ngăn chặn việc các sản phẩm nước ngoài được bán với giá quá thấp hoặc nhận trợ cấp bất hợp lý, gây tổn hại cho doanh nghiệp và người lao động trong nước. Nhờ đó, nền sản xuất trong nước có thể cạnh tranh công bằng và duy trì vị thế trên thị trường khi đối mặt với các hành vi thương mại không minh bạch từ nước ngoài (Le Lan Anh, 2021).
THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI CỦA HOA KỲ ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY
Dưới thời Tổng thống Joe Biden (2021-2024), chính sách thương mại của Hoa Kỳ gắn với các mục tiêu phát triển công nghiệp, bảo đảm an ninh kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của người lao động trong nước. Trong thời kỳ này, Hoa Kỳ không đặt ưu tiên vào việc ký kết các hiệp định thương mại tự do truyền thống, mà tập trung thúc đẩy sản xuất trong nước thông qua các chính sách hỗ trợ ngành công nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và năng lượng sạch. Bên cạnh đó, Hoa Kỳ vẫn duy trì các biện pháp thuế quan và phòng vệ thương mại đối với hàng nhập khẩu, nhất là từ Trung Quốc, nhằm bảo vệ các ngành sản xuất chiến lược và giảm phụ thuộc vào bên ngoài. Đồng thời, Hoa Kỳ cũng thúc đẩy các khuôn khổ hợp tác kinh tế mới, nhấn mạnh tiêu chuẩn cao và tính bền vững, thay vì tự do hóa thương mại theo cách truyền thống (Office of the United States Trade Representative, 2024).
Hoa Kỳ là một trong những quốc gia sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại với tần suất cao nhất thế giới. Tính đến hết năm 2024, quốc gia này duy trì tổng cộng 493 biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu. Theo số liệu thống kê của Cục Phòng vệ Thương mại, trong giai đoạn 2021-2024, Hoa Kỳ cũng là quốc gia khởi xướng nhiều vụ điều tra phòng vệ thương mại nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, với số vụ việc duy trì ở mức cao qua các năm. Tính đến hết năm 2024, Hoa Kỳ là quốc gia khởi xướng nhiều vụ việc điều tra phòng vệ thương mại nhất đối với Việt Nam (khoảng 70 vụ việc). Đáng chú ý, riêng trong năm 2024, Hoa Kỳ đã khởi xướng 11 vụ điều tra mới đối với Việt Nam, bao gồm 5 vụ điều tra chống bán phá giá, 5 vụ việc điều tra về chống trợ cấp và 1 vụ việc điều tra tự vệ (Cục Phòng vệ Thương mại, 2025). Các vụ việc này tập trung vào nhiều nhóm hàng khác nhau như thép, pin năng lượng mặt trời, sản phẩm giấy, thủy sản và sản phẩm công nghiệp chế biến. Bên cạnh đó, Hoa Kỳ cũng tiếp tục tiến hành các cuộc rà soát hành chính và rà soát cuối kỳ đối với các biện pháp đã áp dụng trước đó, cho thấy xu hướng duy trì và mở rộng sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam.
Không chỉ gia tăng về số lượng, các vụ việc còn cho thấy sự thay đổi đáng kể về cơ cấu. Nếu trong các giai đoạn trước, các vụ việc chủ yếu tập trung vào chống bán phá giá đối với các mặt hàng truyền thống như cá tra, tôm và thép, thì từ sau năm 2021, các biện pháp chống trợ cấp và chống lẩn tránh ngày càng gia tăng. Chẳng hạn, trong các năm 2021-2022, Hoa Kỳ đã mở rộng điều tra đối với các sản phẩm như lốp xe, gỗ dán và sản phẩm nội thất, trong đó nhiều vụ việc kết hợp cả chống bán phá giá và chống trợ cấp (Cục Phòng vệ Thương mại, 2022). Đến năm 2024, xu hướng này trở nên rõ nét hơn khi cơ cấu các vụ việc mới gần như cân bằng giữa chống bán phá giá và chống trợ cấp, đồng thời gia tăng các vụ điều tra liên quan đến chuỗi cung ứng như pin năng lượng mặt trời, thép chống ăn mòn và các sản phẩm công nghiệp chế biến (Cục Phòng vệ Thương mại, 2025).
Xét về ngành hàng, các vụ việc phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ đối với Việt Nam tập trung vào các lĩnh vực có kim ngạch xuất khẩu lớn và mức độ hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, các sản phẩm như thép, nhôm, pin năng lượng mặt trời và sản phẩm giấy thường xuyên bị điều tra, không chỉ do yếu tố cạnh tranh về giá mà còn liên quan đến nghi ngờ về nguồn gốc nguyên liệu và chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Ví dụ, vụ điều tra pin năng lượng mặt trời năm 2024 có quy mô đặc biệt lớn, với kim ngạch xuất khẩu từ Việt Nam lên tới 4,2 tỷ USD và chiếm khoảng 26% tổng nhập khẩu của Hoa Kỳ đối với mặt hàng này (Cục Phòng vệ Thương mại, 2025). Trong khi đó, các vụ việc liên quan đến sản phẩm gỗ, đặc biệt là tủ gỗ, lại gắn với cáo buộc lẩn tránh thuế thông qua việc sử dụng nguyên liệu từ Trung Quốc và gia công tại Việt Nam.
Một xu hướng nổi bật khác là việc Hoa Kỳ tăng cường sử dụng các cơ chế rà soát hành chính và rà soát cuối kỳ nhằm kéo dài thời gian áp dụng các biện pháp đã ban hành. Các sản phẩm như cá tra - basa, tôm nước ấm đông lạnh và túi dệt thường xuyên phải trải qua nhiều đợt rà soát với mức thuế thay đổi đáng kể giữa các kỳ. Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ mà còn tạo ra mức độ bất định cao đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Đồng thời, các vụ việc chống lẩn tránh ngày càng phức tạp, đòi hỏi doanh nghiệp phải chứng minh chi tiết về xuất xứ và tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa, qua đó phản ánh sự chuyển dịch trong cách tiếp cận của Hoa Kỳ từ kiểm soát hành vi định giá sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng.
Dưới thời Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ thứ hai (từ năm 2025), chính sách thương mại của Hoa Kỳ tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng bảo hộ và sử dụng rộng rãi các công cụ thuế quan và phòng vệ thương mại. Ngay trong năm 2025, chính quyền Trump đã triển khai hàng loạt biện pháp thuế mới trên quy mô lớn, trong đó đáng chú ý là việc áp mức thuế cơ bản 10% đối với hầu hết hàng hóa nhập khẩu và áp mức thuế cao hơn đối với các đối tác có thặng dư thương mại lớn với Hoa Kỳ (The White House, 2025). Đồng thời, Hoa Kỳ cũng tăng mạnh thuế đối với các sản phẩm chiến lược như thép và nhôm, nâng mức thuế từ 25% lên 50% trong năm 2025 nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội địa. Ngoài ra, chính quyền Trump còn mở rộng điều tra theo Điều 232 đối với nhiều lĩnh vực như ô tô, đồng, chất bán dẫn và dược phẩm, cho thấy phạm vi sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại được mở rộng đáng kể (Congressional Research Service, 2025).
Năm 2025 đã ghi nhận một số vụ việc phòng vệ thương mại mới được khởi xướng hoặc đưa ra kết luận liên quan đến hàng hóa Việt Nam. Cụ thể, Hoa Kỳ đã khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với sản phẩm nhựa polypropylene vào tháng 4/2025, với biên độ cáo buộc khoảng 52% (Real Logistics, 2025). Tiếp đó, tháng 5/2025, Hoa Kỳ tiếp nhận đơn kiện và tiến hành điều tra đồng thời chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với gỗ dán và sản phẩm nội thất, với sự tham gia của hơn 130 doanh nghiệp Việt Nam (Bộ Công Thương, 2025). Trong lĩnh vực kim loại, Hoa Kỳ cũng khởi xướng điều tra đối với thép thanh, với biên độ phá giá cáo buộc lên tới khoảng 115% (Vietnam Steel Corporation, 2025).
Như vậy, các vụ việc phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Việt Nam vẫn tiếp tục phát sinh hàng năm với tần suất đáng kể. Các vụ việc phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ thường tập trung vào những ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn và liên quan đến chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời có xu hướng áp dụng mức thuế cao hơn đối với các doanh nghiệp không hợp tác. Điều này phản ánh cách tiếp cận ngày càng cứng rắn của Hoa Kỳ, trong đó các biện pháp phòng vệ thương mại được sử dụng như một công cụ quan trọng nhằm kiểm soát thương mại và bảo vệ lợi ích kinh tế trong nước.
HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
Từ thực trạng chính sách phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ đối với Việt Nam trong giai đoạn 2021- 2024 và xu hướng tiếp diễn sau năm 2025, có thể thấy môi trường thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam ngày càng trở nên phức tạp, với mức độ rủi ro gia tăng cả về tần suất điều tra, phạm vi ngành hàng và mức độ can thiệp chính sách. Việc Hoa Kỳ tiếp tục áp dụng số lượng lớn các biện pháp phòng vệ thương mại và liên tục khởi xướng các vụ điều tra mới cho thấy các công cụ này đã trở thành một bộ phận ổn định trong chính sách thương mại, thay vì chỉ mang tính tình huống. Đồng thời, sự chuyển dịch từ các biện pháp chống bán phá giá truyền thống sang kết hợp với chống trợ cấp, chống lẩn tránh và các cơ chế rà soát định kỳ phản ánh cách tiếp cận ngày càng toàn diện trong kiểm soát thương mại. Xu hướng này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ mà còn kéo dài thời gian áp dụng các biện pháp, qua đó tạo ra các rào cản mang tính dài hạn đối với hàng hóa Việt Nam.
Từ những phân tích trên, có thể rút ra một số hàm ý chính sách đối với chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam như sau:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế điều phối về phòng vệ thương mại theo hướng chủ động hơn, đặc biệt trong việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với các nguy cơ bị điều tra tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ. Việc nâng cao năng lực của cơ quan quản lý và tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp về thông tin, tư vấn pháp lý và kỹ năng ứng phó là yếu tố then chốt.
Thứ hai, thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, qua đó hạn chế rủi ro liên quan đến các vụ điều tra chống lẩn tránh và xuất xứ hàng hóa.
Thứ ba, chú trọng hơn đến việc minh bạch hóa các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, bảo đảm phù hợp với các quy định quốc tế, đặc biệt là trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nhằm giảm thiểu nguy cơ bị điều tra chống trợ cấp.
Thứ tư, trong dài hạn, Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh nội tại của doanh nghiệp, không chỉ về giá mà còn về chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường phát triển.
Tài liệu tham khảo:
| Bài đã đăng trên Tạp chí Kinh tế - Tài chính bản in Kỳ 1 - Tháng 5/2026 |
