Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam: Bước ngoặt từ "đáy mặt cười"

Công nghiệp hỗ trợ dần hiện diện rõ ràng hơn trong các quyết sách thể chế và trong chính chiến lược phát triển của cộng đồng doanh nghiệp.

Nhìn lại năm 2025 và hướng sang năm 2026, công nghiệp hỗ trợ Việt Nam không còn chỉ là một khái niệm mang tính định hướng, mà đã dần hiện diện rõ ràng hơn trong các quyết sách thể chế và trong chính chiến lược phát triển của cộng đồng doanh nghiệp.

Theo Bản tin Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam mới đây của Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa - Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đây được xác định là “xương sống” của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, giữ vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, với mục tiêu đáp ứng khoảng 45% nhu cầu nội địa.

Bức tranh kinh tế năm 2025 khép lại với nhiều gam màu tích cực, bất chấp những bất ổn địa chính trị kéo dài. Ông Nguyễn Vân - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Hà Nội (HANSIBA) cho rằng, 2025 là một năm bản lề đáng khích lệ khi chỉ số sản xuất công nghiệp toàn ngành tăng hơn 9%.

Theo ông Nguyễn Vân, niềm tin này không chỉ đến từ sự phục hồi của cầu thị trường, mà còn được củng cố bởi hàng loạt chính sách lớn như Nghị quyết số 57/NQ-TW về phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 68/NQ-TW về thúc đẩy kinh tế tư nhân, đặc biệt là Nghị định số 205/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 111/2015/NĐ-CP về phát triển công nghiệp hỗ trợ. Đây được coi là một bước nâng cấp thể chế quan trọng, khi mở rộng đối tượng thụ hưởng, cụ thể hóa ưu đãi và tạo dư địa dài hạn cho doanh nghiệp nội địa đầu tư chiều sâu.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng tích cực vẫn là các điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Ông Nguyễn Hồng Phong - Chủ tịch HĐTV Công ty cơ khí Anmi chia sẻ, giá nhiều loại nguyên vật liệu, đặc biệt là nhóm siêu hợp kim phục vụ sản xuất công nghệ cao, có thời điểm tăng tới 316% do đứt gãy nguồn cung và sự phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc.

Ông Phong cho rằng phần lớn doanh nghiệp sản xuất Việt Nam hiện vẫn đang ở “đáy của mặt cười giá trị”, tức chủ yếu làm gia công, lấy lao động và thời gian để đổi lấy biên lợi nhuận thấp. Nếu không dịch chuyển lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, nghiên cứu – phát triển, tự động hóa hay bán dẫn, ngành công nghiệp hỗ trợ khó có thể bứt phá bền vững từ năm 2026 trở đi.

Dù vậy, dư địa tăng trưởng của ngành trong trung hạn được đánh giá là rất lớn. Theo ông Nguyễn Hồng Phong, nếu nhìn lại giai đoạn 2016 – 2025, quy mô ngành đã tăng khoảng 10 lần, thì kỳ vọng tăng trưởng gấp 5 – 6 lần trong 5 năm tới, thậm chí cao hơn để phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, là hoàn toàn có cơ sở. Chẳng hạn, Việt Nam hiện đã trở thành cứ điểm sản xuất linh kiện điện tử lớn thứ hai của Samsung trên toàn cầu và nằm trong nhóm ba điểm đến sản xuất hàng đầu tại châu Á, cho thấy vai trò của công nghiệp hỗ trợ đang dần được khẳng định.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp trong nước đã bắt đầu ghi dấu ấn tại các thị trường khó tính. Bà Nguyễn Thị Huyền - Phó Tổng Giám đốc Công ty Kỹ thuật ASG Việt Nam cho biết, sản phẩm xi lanh trục vít cho ngành nhựa của doanh nghiệp đã đáp ứng các tiêu chuẩn tương đương nhà cung cấp Nhật Bản, đồng thời giữ được lợi thế về giá khi thâm nhập thị trường Nhật Bản và Indonesia.

Trong khi đó, ông Nguyễn Quang Thắng - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghiệp Bảo Minh Châu chia sẻ, doanh nghiệp vẫn duy trì sản lượng và doanh thu ổn định nhờ tập trung vào các giải pháp tủ bảng điện và nhà máy thông minh, đồng thời chuẩn bị xây dựng nhà máy mới với mức độ tự động hóa lên tới 80% để đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ chuỗi cung ứng FDI.

Dẫu triển vọng mở ra rõ nét hơn, bài toán mặt bằng và vốn vẫn là rào cản lớn với các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo Vietnam Credit, khoảng 88% doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, với quy mô lao động dưới 300 người.

Bà Nguyễn Thị Huyền cho biết, ASG đang cần từ 5.000 đến 7.000 m² đất để mở rộng sản xuất, nhưng việc tiếp cận các cụm công nghiệp tại Hà Nội hiện rất khó khăn. Tương tự, ông Nguyễn Quang Thắng cho rằng nhiều khu công nghiệp yêu cầu diện tích tối thiểu 1 ha, vượt quá khả năng và nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp phụ trợ nhỏ. Bên cạnh đó, hạn chế về tín dụng trung và dài hạn tiếp tục khiến nhiều doanh nghiệp dè dặt khi đầu tư vào công nghệ cao.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 205/2025/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ đóng vai trò “bà đỡ” thực chất hơn cho doanh nghiệp. Ông Chu Việt Cường - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp (IDC) cho biết, Nghị định mới cho phép hỗ trợ tới 50% chi phí nghiên cứu – phát triển và 70% chi phí đào tạo nhân lực chất lượng cao, đồng thời ràng buộc doanh nghiệp FDI phải tăng cường liên kết với doanh nghiệp nhỏ và vừa nội địa nếu muốn hưởng ưu đãi. Đây được xem là cơ hội quan trọng để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ngoài ra, theo đại diện Công ty Anmi, việc tận dụng Luật Công nghiệp quốc phòng để phát triển mô hình “công nghiệp lưỡng dụng” cũng mở ra hướng đi mới, giúp doanh nghiệp vừa có đơn hàng ổn định, vừa tiếp cận các ưu đãi về thuế và vốn.

Hướng tới năm 2030, mục tiêu đưa tỷ lệ nội địa hóa lên khoảng 70% và hình thành ít nhất 2.000 doanh nghiệp đủ năng lực cung ứng trực tiếp cho các tập đoàn đa quốc gia đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự phối hợp giữa doanh nghiệp với các cơ quan liên quan. Hơn nữa, ông Nguyễn Vân cho rằng bản thân doanh nghiệp cần chủ động hơn trong tiếp cận chính sách và chuẩn hóa quy trình, thay vì chỉ tập trung vào sản xuất đơn thuần, trong khi vai trò của các hiệp hội sẽ ngày càng quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn.