Chọn đúng công đoạn để nâng vị thế Việt Nam trong chuỗi bán dẫn

Đến nay, Việt Nam có hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip. Ảnh minh họa.

Thông điệp này được nhấn mạnh tại Diễn đàn “Đồng hành cùng Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và đổi mới sáng tạo”. Tại đây, ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng Giám đốc Tập đoàn FPT, đặt vấn đề từ góc nhìn thị trường: Việt Nam cần làm sản phẩm gì, bán cho ai, giữ lại bao nhiêu giá trị.

Theo ông Nguyễn Văn Khoa, câu hỏi “Việt Nam có làm được chip hay không” chưa phải trọng tâm. Điều quyết định là sản phẩm có khách hàng, thị trường và tạo lợi nhuận đủ lớn hay không. Cách tiếp cận ấy chuyển trọng tâm từ năng lực sản xuất sang năng lực giải quyết bài toán kinh doanh, giúp nguồn lực quốc gia tập trung vào những phân khúc khả thi.

Đúng mắt xích, tránh dàn trải nguồn lực

Chuỗi giá trị bán dẫn trải rộng từ nghiên cứu, phát triển IP, thiết kế, phần mềm EDA, chế tạo wafer đến đóng gói, kiểm thử, đo lường, vật liệu, thiết bị và đào tạo. Mỗi mắt xích đòi hỏi vốn, công nghệ, nhân lực và thị trường khác nhau. Vì thế, lựa chọn phân khúc phù hợp sẽ quyết định khả năng Việt Nam tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Những dữ liệu mới nhất cho thấy nền móng trong nước đã hình thành. Đầu năm 2026, Việt Nam có hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip, khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và 241 dự án FDI bán dẫn với tổng vốn đăng ký trên 14,2 tỷ USD. Hệ thống giáo dục cũng cung cấp nguồn nhân lực kỹ thuật quy mô lớn, tạo điều kiện mở rộng hệ sinh thái.

Ông Nguyễn Văn Khoa Tổng Giám đốc Tập đoàn FPT

Theo số liệu công bố tại Phiên họp Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển công nghiệp bán dẫn, mỗi năm hơn 240 trường đại học đào tạo khoảng 134.000 sinh viên khối kỹ thuật, trong đó khoảng 6.000 kỹ sư thiết kế vi mạch tốt nghiệp. Đây là nguồn lực đáng kể, song chất lượng chuyên môn, kinh nghiệm dự án và khả năng đáp ứng chuẩn quốc tế vẫn cần nâng cao.

Khoảng cách lớn nhất hiện nay nằm ở các công đoạn đòi hỏi vốn và công nghệ lõi cao, đặc biệt là chế tạo wafer. So với Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc), Việt Nam chưa có nền tảng tương đương về công nghệ sản xuất tiên tiến. Vì vậy, chiến lược hợp lý là tiến từng bước, dựa trên năng lực hiện hữu và hợp tác quốc tế có chọn lọc.

Thiết kế chip đang nổi lên như một lựa chọn đáng chú ý. Công đoạn này tạo giá trị gia tăng cao, trong khi yêu cầu vốn thấp hơn nhiều so với xây dựng nhà máy wafer. Việt Nam có lợi thế về công nghệ thông tin, kỹ sư phần mềm và nền tảng AI. Nếu gắn thiết kế với nhu cầu ô tô, IoT, điện tử tiêu dùng, cơ hội mở rộng năng lực sẽ rõ ràng hơn.

Một hướng đi giàu tiềm năng khác là đóng gói và kiểm thử, lĩnh vực Việt Nam đã thu hút nhiều tập đoàn quốc tế đầu tư quy mô lớn. Đây có thể trở thành bàn đạp để doanh nghiệp trong nước tích lũy kinh nghiệm vận hành, quản trị chất lượng và kết nối khách hàng toàn cầu. Từ nền tảng này, Việt Nam có thể từng bước tiến sang các dịch vụ kỹ thuật phức tạp hơn.

Phát triển chip chuyên dụng cho thấy giá trị của tư duy chọn thị trường trước công nghệ. FPT lựa chọn chip nguồn (Power IC) làm sản phẩm đầu tiên, hướng tới nhu cầu lớn và phù hợp năng lực hiện tại. Cách đi này giảm áp lực chạy đua công nghệ tiên tiến nhất, đồng thời tạo cơ hội hình thành sản phẩm, khách hàng và doanh thu thực tế.

Hạ tầng dùng chung và nhân lực quyết định sức bật

Bên cạnh các công đoạn trực tiếp tạo chip, hệ sinh thái dịch vụ kỹ thuật mở ra không gian phát triển. Đo lường, phân tích vật liệu, kiểm định chất lượng, phân tích lỗi, phần mềm thiết kế, nghiên cứu và đào tạo đều cần thiết cho chuỗi cung ứng. Đây cũng là những lĩnh vực giúp doanh nghiệp Việt Nam tích lũy tri thức, tiêu chuẩn và quan hệ khách hàng quốc tế.

Một nút thắt khác là chi phí hạ tầng nghiên cứu. Thiết bị phân tích vật liệu, đo lường và kiểm thử có giá trị lớn, trong khi công nghệ thay đổi nhanh. Nếu từng trường đại học hoặc doanh nghiệp tự đầu tư, hiệu suất khai thác có thể thấp. Vì vậy, đề xuất xây dựng mạng lưới phòng thí nghiệm dùng chung kết nối với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) đáng được xem xét.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

cộng hưởng cho doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Khi thiết bị được khai thác tập trung, chi phí đầu tư và vận hành được phân bổ hiệu quả, còn năng lực nghiên cứu có cơ hội kết nối nhu cầu thị trường. Hợp tác với tập đoàn quốc tế về đo lường, phân tích lỗi và kỹ thuật ngược cũng giúp rút ngắn quá trình học hỏi.

Dẫu vậy, nền tảng quyết định sức cạnh tranh dài hạn vẫn là con người. Chương trình phát triển nguồn nhân lực bán dẫn của Chính phủ thúc đẩy liên kết Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp, hướng tới đội ngũ kỹ sư chất lượng cao. FPT cũng theo đuổi chuỗi “Thị trường - Sản phẩm - Công nghệ - Hạ tầng - Con người”, trong đó nhân lực là nền tảng nâng cấp công nghệ.

Lợi thế địa chính trị có thể đưa Việt Nam đến gần các tập đoàn toàn cầu, nhưng năng lực nội sinh mới quyết định vị trí trong chuỗi giá trị. Muốn đi xa, cần doanh nghiệp trong nước đủ sức nhận đơn hàng, sở hữu công nghệ, xây dựng sản phẩm và đầu tư nghiên cứu. Khi thị trường dẫn đường, nguồn lực tập trung, cơ hội nâng cấp ngành sẽ thực chất hơn.

Trong dài hạn, chiến lược bán dẫn của Việt Nam cần được đo bằng giá trị giữ lại trong nền kinh tế thay vì số lượng dự án hay quy mô vốn đăng ký. Khi doanh nghiệp Việt Nam làm chủ thiết kế, sản phẩm chuyên dụng, dịch vụ kỹ thuật và từng bước nâng cấp công nghệ, Việt Nam sẽ có cơ sở vững chắc hơn để chuyển từ vị trí điểm đến đầu tư sang một mắt xích có năng lực trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.