Chi phí số hóa có thể vượt lợi nhuận, hợp tác xã chịu thêm áp lực vốn

Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu, quản trị đến thị trường”.

Đầu tư bao nhiêu để không quá sức?

Chuyển đổi số đang trở thành khoản đầu tư khó tránh đối với nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX), khi yêu cầu về hóa đơn, kế toán, truy xuất nguồn gốc, quản lý đơn hàng và kết nối hệ thống phân phối ngày càng cao. Tuy nhiên, với nhiều HTX có quy mô tài chính còn hạn chế, chi phí chuyển đổi số có thể ngang, thậm chí vượt lợi nhuận bình quân cả năm.

Tại Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu, quản trị đến thị trường” do Tạp chí Kinh Doanh cùng Viện Khoa học Kinh tế Hợp tác, Liên minh HTX Việt Nam tổ chức ngày 7/10/2026, TS. Chu Tiến Đạt, Tổng công ty VTC cho biết, đến hết năm 2025, cả nước có 35.041 HTX với khoảng 7,1 triệu thành viên.

Bình quân một HTX có doanh thu khoảng 7,4 tỷ đồng nhưng lợi nhuận trước thuế chỉ 250,8 triệu đồng, tương đương cứ 100 đồng doanh thu tạo ra khoảng 3,4 đồng lợi nhuận. Trong khi đó, chi phí chuyển đổi số của một HTX có thể lên tới 200 - 300 triệu đồng mỗi năm, ngang bằng hoặc vượt lợi nhuận bình quân cả năm. Chỉ khoảng 15% cán bộ HTX nông nghiệp sử dụng thành thạo máy tính và phần mềm.

Theo TS. Chu Tiến Đạt, đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều HTX còn chần chừ, hoặc triển khai chuyển đổi số theo chương trình hỗ trợ rồi dừng lại khi nguồn lực kết thúc.

Cũng về vấn đề này, ông Nguyễn Thanh Mộng, Giám đốc SORIMACHI Nhật Bản tại Việt Nam cho hay, khảo sát của đơn vị này cho thấy 73% HTX muốn kết nối dữ liệu kế toán với phần mềm bán hàng. Tuy nhiên, HTX không nên đầu tư tất cả phần mềm, công nghệ cùng lúc mà cần xác định vấn đề cần giải quyết trước để ưu tiên nguồn lực.

Ngay cả khi có khoảng 200 - 300 triệu đồng, phần dành cho phần mềm có thể chỉ chiếm 5 - 10%, phần còn lại dành cho con người, kỹ năng và các điều kiện để vận hành công nghệ. Chi phí thực tế còn gồm thiết bị, chuẩn hóa và nhập dữ liệu, đào tạo nhân lực, thời gian vận hành song song giữa phương thức cũ và hệ thống mới, phí giao dịch và khoản dự phòng.

Với ngân sách hạn chế, HTX có thể ưu tiên trước các công cụ phục vụ tài chính, kế toán, quản lý thành viên, hóa đơn điện tử và thanh toán; tiếp đó là bán hàng, quản lý kho, hồ sơ sản phẩm và truy xuất nguồn gốc. Những hạng mục như ứng dụng, website riêng, hệ thống quản trị tổng thể hay các công nghệ có chi phí lớn chưa phải ưu tiên khi nguồn lực chỉ ở mức 50 - 100 triệu đồng trong năm đầu.

Đề cập đến hướng đi này, bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam cho rằng, chuyển đổi số trong HTX không nên bắt đầu bằng câu hỏi “Mua công nghệ gì?” mà phải bắt đầu từ việc “HTX đang cần giải quyết vấn đề gì?”, bởi công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi giải quyết được những vấn đề thực tế.

Đại diện các doanh nghiệp, HTX tham gia thảo luận tại Diễn đàn.

Muốn vay vốn, trước hết phải chứng minh dòng tiền

Khi nguồn lực tự có hạn chế, vốn vay là một trong những kênh để HTX đầu tư công nghệ. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng phương án đầu tư và nền tảng tài chính của từng HTX.

Ông Nguyễn Hùng Tiến, Chủ tịch Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX Việt Nam cho biết, Quỹ sẵn sàng hỗ trợ HTX tiếp cận vốn và có đầu mối hướng dẫn cụ thể. Để vay vốn cho dự án chuyển đổi số, HTX phải có hồ sơ pháp lý đầy đủ, dự án phù hợp với phương án sản xuất, kinh doanh và chứng minh được dòng tiền để trả nợ.

Thực tế, có HTX xây dựng dự án chuyển đổi số với quy mô lớn hơn nhiều so với hoạt động thực tế nên phải làm lại. Vì vậy, trước khi vay vốn, HTX phải xác định rõ điểm nghẽn nằm ở quản lý dòng tiền, truy xuất nguồn gốc hay bán hàng, từ đó xác định quy mô đầu tư phù hợp.

Một hạn chế khác nằm ở chính nền tảng tài chính của HTX. Theo ông Tiến, có những HTX sản xuất, kinh doanh thực tế tương đối tốt nhưng hạch toán kế toán, sổ sách còn yếu. Khi hồ sơ tài chính không phản ánh đầy đủ hoạt động kinh doanh, HTX sẽ gặp khó trong quá trình tiếp cận vốn.

Cùng với đó, nhiều HTX chưa lượng hóa được hiệu quả dự án, chưa tính được khoản đầu tư công nghệ sẽ giúp giảm bao nhiêu chi phí, tăng doanh thu hay tạo thêm lợi nhuận như thế nào. Trong khi đây là cơ sở quan trọng để xác định khả năng hoàn vốn và trả nợ.

Áp lực chi phí không chỉ xuất hiện ở khâu đầu tư công nghệ mà còn kéo dài tới quá trình đưa sản phẩm ra thị trường. Ông Nguyễn Quốc Huy, Chủ tịch HĐQT HTX Nấm Tam Đảo cho biết, HTX có 16 sản phẩm, trong đó 11 sản phẩm OCOP, nhưng bán hàng trên sàn vẫn chịu áp lực lớn về chi phí. Phí sàn có thể chiếm 30 - 35%; khi cộng thêm logistics, truyền thông và các khoản liên quan, tổng chi phí có thể lên tới 60%. Giá bán cao thì khó tiếp cận khách hàng, trong khi giảm giá lại ảnh hưởng đến lợi nhuận.

Vì thế, hiệu quả chuyển đổi số không nằm ở số lượng phần mềm được mua hay số kênh bán hàng được mở thêm. Như bà Cao Xuân Thu Vân nhấn mạnh, chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi giúp thành viên sản xuất tốt hơn, HTX quản trị hiệu quả hơn và sản phẩm vươn xa hơn trên thị trường. Khi chi phí công nghệ có thể ngang lợi nhuận cả năm, đây cũng là thước đo quan trọng để mỗi HTX quyết định đầu tư bao nhiêu, đầu tư vào đâu và sử dụng nguồn vốn như thế nào.